Кумда Россий покшелне — Черемис ял

20 мартыште Нижегородский областьысе Кстово олаште Марий тӱвыра кече эртен. Вашлиймаш мотор легендым каласкалыме дене почылто. Верысе калык ойла: пуйто Кстово воктен илыше сад-пакчазе-влак ий еда пеледыш тылзын пасу покшелне волгалт шогышо ото деке ош вургемым чийыше еҥ-влакын толмыштым шекланат. Кушеч нуно толыт да кушко вара каен йомыт — нигӧ раш огеш пале. Но ош шовырым шо ҥалше калыкын кугезе мландыш коча-коваштым шар нал таш тол мыжо тачат изижымат-кугужымат ӧрыктара. «Тӱням келгын умылымо, тукым кы лым шижме ты калыклан курымла дене аралалт илаш полша, очыни», — ойлат верысе краевед-влак.

Ик тымык ото уло Кстовышто…

— Ош вургеман калык — тиде те улыда, марий-влак, — иктешлыш легендын шижтарымыжым историй наука доктор Н.Морохин. Тудо легенда да преданий, вер-шӧр лӱм-влакым шымлыме негызеш  ты кундемыште курык марий-влакын илыме нерген ӱшандарыш. Эше эртыше курымын 50-60-шо ийлаштыже тыште марий еш-влак лийыныт. Толшо калык йоча жап годым Васильсурск пазарыште ош шовыран калыкым ужмо, «Путёвка в жизнь» киношто Мустафам модшо Йыван Кырлам палыме нерген шарналтыш.

Марий культура кече ятыр еҥын чонжым вургыжтарыш. Верысе краевед, писатель-влак мемнан нерген марий сылнымут, шымлымаш гочат палат. Но Н.Пушкина ден А.Ивановын калык мурым йоҥгалтарымышт эртен кайыше илыш нерген шарнымашым кӱрльӧ да тачысе марий айдемын койышыжым, кӧргӧ чонжым эскераш таратыш. С.Чавайнын «Ото» почеламутшо, Зоя Дудинан сылнымут аршашыже марий тӱняумылымаш нерген шарныктышт. Кидмастар И.Степанова Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштышыже В.Мочаевлан, тӱрлен чиктыме тувыржым ончыктыл, марий тӱрын туштыжым каласкален. Бард С.Щеглов шке мурыжым йоҥгалтарен.

— Ончычсо черемис мландыште тачысе марий-влак дене вашлиймаш ӧрыктарыше да куандарыше. Теве тыге Российын ончыкылыкшым чоҥыман: ваш умылен, кутырен, — каласыш вашлиймашлан вуйын шогышо, верысе писатель рӱдерым вуйлатыше Н.Калачева.

— Мый изинекак Нижний Новгородышто илем, но ача-авамын мландыш эре кумылын коштынна. Курык марий мланде мылам илаш, пашам ышташ вийым пуа. Унала толшо марий-влаклан кугу таум ойлем, — ушныш мутланымашке Нижний Новгород оласе Марий землячествым вуйлатыше А.Семятнев.

Ты вашлиймаш Тоншай (вуйлатыше Ю.Юсупов), Шараҥге (вуйлатыше И.Алдаева) марий-влакын, Мер Каҥашын кумылышт почеш шочын. Но чаманен каласаш логалеш, шараҥге родына-влак толын кертын огытыл.

Оза-влак марий семынак унам вашлияш йӧратыше, куан ден ойгым пырля пайлаш ямде ыльыч. Чон гыч лекше мут дене пырля краевед, писатель-влак Н.Морохин, С.Марков, Ю.Хромов, М.Шувалова, Б.Селезнёв да молат книгаштым пӧлеклышт.

Черемис ял

Вашлиймаш деч вара марий делегаций Кстово ола воктен верланыше Черемисское ялыш миен. Краевед-влак палемдат: Иван Грозный годым Черемис ялыште 20 пӧрт лийын. Тунам тудым «Черемисская пустошь» ман лӱмденыт. Иван Грозный ты мландым Печора монастырьлан пӧлеклен. Таче ялыште 1902 ийысе пӧрт эн тоштылан шотлалтеш. Канде окна серган оралтыште 10 пӧлем уло, маньыч. Ял воктенак археолог-влак тошто шӱгарым муыныт, шӱгарысе арверлаште Азийысе культура поянлык шижалтеш. Но верысе-влак ты кундемыште финн-угор-влакын илымышт нерген сайын шарнат. Ямле чодыран пӱртӱс, Елеевка эҥер ту жапысе калыклан илен лекташ сай йӧным ыштеныт.

Таче Черемис ял Елеевский ял шотан илемыш пура. Илемыште 9000 наре еҥ ила. Кундем пӱртӱсшӧ дене мотор. Телым — ош луман, йошкар кечан кумдалык, кеҥежым — эҥер, корем воктен ужар садерлаште шӱшпык муро, шолын лекше ший памашын йылдыртатымыже мӱндыркӧ шергылтеш. Кстов гыч — 8, Нижний Новгород деч — 20, Моско марте — 436  меҥге. Илемыште  «Ждановский» СПК, «Зелёный город» санаторий верланеныт. СПК 1000 наре вуй тӱкан шолдыра вольыкым, ушкалым голландий йӧн дене (вольыкым кӱтӱш огыт лук) онча, теплицыште пакчасаскам кушта, перерабатыватлыше комбинатышт уло. Шым ий ончыч тышке газ толын. Тылеч вара ты кундем дачник-влакын йӧратыме верышкышт савырнен. Нижегородский губернаторын дачыжат тыштак, маньыч.

Елеевский илемын идалыкаш бюджетше — 36 миллион теҥге. Черемис ялыште 150 наре еҥ ила. Пӧрт-влакым Европысыла кугу да чапле полат семын чоҥымо. Нунын коклаште совет жапысе изи пу пӧрт-шамычат койылдат. Ик эн тошто пӧртлан 1902 ийысе оралте шотлалтеш. Кӧргыштыжӧ лу пӧлем уло, маньыч. Но тыгай пӧртын капкаж деке корно ок палдырне, тугеже суртышто оза кеҥеж жаплан гына каналташ толеш.

Черемис ялыште мемнам Валентина ден Анатолий Кондратьевмыт вашлийыч. Валентина шочынжо Медведево район, Руш Кукмор ял гыч, кызыт — сулен налме канышыште. Ача-аваже ӱмырышт мучко трактористлан ыштеныт, куд ӱдырым куштеныт. Валентина эртыше курымын 80-шо ийлаштыже Марий Эл Писатель ушемыште тӱҥ бухгалтерлан ыштен. Марла пелештымылан, шыргыжалын, рушла вашешта. 32 ий ончыч Йошкар-Олашке паша дене толшо Анатолий дене палыме лийын. Анатолий кызыт илем администраций вуйлатышын алмаштышыжлан тырша. Тыге Черемис ялыште илыше руш рвезе Марий Элысе марий ӱдырым марлан налын. Анатолий ден Валентина кок икшывым ончен куштеныт. Пеленышт Ольга уныкашт ыле.

— Марий Элыш чӱчкыдын унала коштына. Йошкар-Олаште лийынам, ковамын шочмо верже мыланем келшен, — ойла изи ӱдыр.

Ял урем дене эртышыла, икмыняр еҥ деч молан ялда «Черемисское» маналтеш манын йодна. Вучыдымо йодышлан ӧрмалгенрак «Да тут раньше финно-угры: мордва, марийцы — жили» вашештышт.

Россий кумда: куш огына мий, куш огына кай — чыла вере родо-тукым калык-влакын кышаштым муаш лиеш. Черемис ялыштат келгынрак кӱнчалат гын, марий айдемым муаш лиеш, очыни. Лачак келгынрак ончалаш куатна гына ситыже.

З.Дудина

Д.Речкинын фотожо

Добавить комментарий