Виталий Попов — Талгыде (ойлымаш)

«Э-эх, йоча жапет – талгыде… Чарайолын куржталме олык лапет, кеҥеж кечеш левештше изеҥер толкынет… Молан ала изи годсо пагытын кечыжат моторрак, мландыжат ужаргырак, илышыжат веселарак да нигунам илен пытарыдышашла чучеш. Илен шоҥгеммеке, рвезе годсо жапын сылнылыкшым, нигунам пӧртылдымыжым умылен, келгын шӱлалтет,да вучыдымо шӱлык логараҥым иша, шер пырче гай шинчавӱд шӱргыначка курыклан изирак вӱдшуҥгалтыш лийын кертшашым шижтара… «Вачӱмбаке ийготым поген шындымеке, шарналташ веле кодеш», – имньылан шудым нумалшаш комдым пидын-керыштын шинчышыла, Таныш Серге шарнымаш «интернет-лышташыжым» лостыкла.

Суртоза шкетын огыл: воктеныже «товарыш пурыдымо» ийготан Ольош уныкаже тидым-тудым полышкала: сурт воктенак ломашлыме печылык коклаште рокмалтен-ийланен кудалыштше Сокол талгыдыштым шеклана. Тудыжо, эр лекше шаршудылан куанен, тыҥге-туҥге кудалын колта, моторын пӱгыртымӧ шӱй-вуйжым кӱшкӧ-ӱлыкӧ ыштен, «келшем-келшем» маншыла рӱза.

Сергей когыньыштымат: уныкажымат, талгыдыжымат – куаналын ончал-ончал колта. Кузе от куане, вет ончыкылык илышыштыже эн кугу поянлыклан, ӱшанлан нунымак веле шотла. Пел курым ӱмыргорным эртыше айдеме пеле тулык кодшо уныкажым моткоч чамана. Уло-уке ласкалык-йӧратымашыжым тудлан пӧлекла, ыштыш-кучыш моштымыжым туныкташак тырша. Вес семынже лийынжат ок керт дыр…

А имне шотышто… Кугезе кочажын лӱмжӧ дене кылдалтше Таныш Серге каласкалыме гыч шарна: озанлык кӧргыштӧ имне деч посна тукымышт нигунамат илен огыл. Лачак кодшо курымын социализм ийлаштыже гына ачаже колхоз конюхлан тыршыш.

Серге, шарнымаш дене вӱдылалтшыла, ик жаплан пашажымат монден кудалтен улмаш. Ушыж дене шкенжым шылтален, комдыжлан уэш пиже. Тыгодым, шӱргысӧ куптыржо-влак келгемын, илалше пӧръ­еҥын чурийжым утыр шоҥгемдышт. Кид паша ышталтеш, а ушыштыжо уэш ончычсо илыш киносыла сӱретлалтеш…

* * *

– Ачаже-е, – шуйдарен пеҥыжалтыш Овдачи, – оксалан йӧршын огына шу, вургемем лыжгая,чияш ниманчат ок йӧрӧ. Еҥ ончыко чиен лекташат нимом. Кузе-гынат йӧнештараш кӱлеш ыле…

Овдачи — Серген изаваже. Марийже, Прокоп,дене кутырен пеш мошта. Кӱлеш гын, ниялта, ок йӧрӧ гын, туманлашат шогалеш. Тыгайже годым Прокоп, манмыла, шочмыжланат ӧкына. Садлан, уто шомакым сорлыклаш тыршен, ватыжын кумылжым шукташак тырша. Извате гын,изватак, мом ыштет… Ойлатыс, икымше вате – Юмо деч, кокымшо – ия деч. Адакшым ойырлен кайымыж дене лӱдыктылеш. Теве кызытат Прокоп,коҥга ончылно чылымжым эрыктышыжла, ватыжын ойжым кудо могырыш пӱтыралмыжым пе-ешак шижеш. Такше чийышаш тувыржо уке огыл, но мардеж ваштареш шӱведен, сайыш от шу:

– Мо, туалгын изи кайыкна-влакын пашаштым ончалаш логалеш, – Прокопважмалдыкын пелешта, чылымжым пфу-у пуалеш, шикш корным эрыкта. Вара, тоштын-тоштде, мутым тушкалта:

– Мӱйнаже улат дыр, теве арня ончыч магазиным шындыльым. Тулеч вара игече мотор шогыш. Йӱд еда изирак йӱр деч вара кече шокшеш пеледыш лыҥак пеледе. Олыкышто тыгай годым узьмакышке логалмыла веле чучеш: шудо там вуйым аҥыртара, шинчаланат шыри-вури веле коеш…

– Тый адакат шкендын нерген, – ок чыте Овдачи. – Тыланет иктым ойлат, а тый весым. Шушаш пазарыш ужалаш луктын, шийвундым ышташ ойлем вет. Колат, албаста!

– Колам, мыят тидын нергенак ойлем, – Прокоп ойжым ӱяҥдыш. – Ты шийвундо дене тылат пайрем вургемым налына. Чиен лекмекет, шийын-шӧртньын волгалташ тӱҥалат, мемнан ялыште эн чапле лият…

Ватыже пыртлан лушкыш, нержым чжок шупшылын, сомыл дене тӱгӧ лекташ писеште, но вуйышкыжо, векат, у шонымаш толын пурыш:

– Прокоп, леве йӱржӧ – мӱкшлан веле куан. Мыланна шудынам коштен-поген налаш ыш пу. Кызытше изиш тӧрланымыла чучеш. Тыгай игечым мучыштараш ок йӧрӧ.

– Туге, кеҥеж Казанский марте сомылнам ышна мучашле. Жапшуко ок код. Кызыт кажне кече шергакан.

– Вот мо, ачаже. Рушарнян пазарыш эргычым колташ логалеш. Сергет ынде полшаш шуын. Лучко меҥге шуко мо?

– Мо… лӱдмашан… йочалан ӱшанаш. Ужалаш полшашыже палыме сатузым ончылгоч йодаш лиеш тудо… Кузе вара, эргым, кертшашла чучеш мо? – Прокоп омсадӱр олымбалне верланыше,шыпколышт шинчыше йоча деч йодшын койо. Тудыжо ала-мом вашештынежат ыле, тыгодым изаважын пӱсӧ мутшо пикш умдыла шӱмышкыжӧ керылт пурыш:

– Тенийсе илышыште арамлогарлан вер уке! Кеч тыгай пашалан шотшо лийже!

* * *

Кеҥеж эр. Шаршудан имне корно дене ула эрта. Кочыртатыше орваште лу-латкок ияшрак рвезе сапым кучен шинча. Воктенжак – мӱй печке. Рвезе шӱлыкын пуста корныш ончалеш, коклан-коклан уэшт колта. Тиде – Серге. Таче тудлан рушарня пазарыш мӱйым намиен шуктыман. «Шуктыман» манашыже веле куштылго… Ялысе моло йоча семынак Сергей еш пелен тӱрлӧ сомылым шуктен кушкын, но тора корныш икымше гана тарванен. Айдеме кидкопат тӧр огыл, а мланде копаште келге коремжат, тура курыкшат лыҥак. Ӱшанле имнет уло гын, куштылгын эртет. Ты гана рвезырак имньым – теҥгечысе талгыдым – кычкаш логале, молышт шудо олыкышто улыт. «Тидыжлан таум ыште!» – руале бригадир.

Чыла тидым шонен кайышыла, рвезе чоным тургыжландарыше верышкат шуо. Тайлан арка – лӱдыкшӧ вер. Ты курыкым кӱзен волышыла, кажне кугыеҥ тургыжлана, а йоча шотышто мом ойлаш… Чыла ӱшан – имньылан веле.

– Но, Ошйол, но-о, – улазе самырык имньыжым покталтыш. Курык тайылым кӱзат. Имне, поктыде, йолжым ынежак тарвате. Толашен-толашен,арка вуйысо кӧр­гашан шоҥго писте тураш кӱзен шуыч. Имне пӱжалтын. Изишак кандараш манын, Серге Ошйолым шогалтыш. Теве тидыжак азаплан амал лие. Кӧргашан писте кӧргыштӧ текте-ирмӱкш еш ила улмаш. Печке гыч лекше тамле пуш тыманмеш мӱкш-влакым аҥыртарен алгаштарыш. Сутланен керылтыч. Сергей чийыме пинчакшым кудашын лупшкедылеш. Тидыже сырыктыш веле, ындыже пӱжалтше тупан имне ӱмбалне пӧрдыт. Ошйол пӱргал-пӱргал колтыш, почым шогалтен, тайыл почеш тӱргале. Сергей шӧрмычыш кержалтнеже ыле, но вуйжылан шола тортавуй перныш, выж-вуж чучо. Тулышо имне курык йымаке волен шуо, ӱмбалне ызген чоҥештылше мӱкш-влак дечын утлен, уала коклашке шыле. Тура савырнымыж годым орва кумыкталте, мӱй печке лектын возо, тыртышла пӧрдын, изэҥер вӱдыш шуҥгалте…

Кече, кӱшкырак нӧлталтын, лишыл чодырасе пушеҥге-влакым эплын ӧндале, кож вуй кокла гыч курык тайылыш тӱткын ончале. Туштыжо ушым налын кертдыме рвезе кия, изиш ӱлнырак, кумыкталтше орвам шӱдырен, нӧргӧ шудым пурыштын, ош йолан имне коштеда. Кече ты сӱретым ыш умыло, шинчапунжым нӧлталын, кечыйолжо дене тайыл вес могырышто кыртмен кӱзышӧ ожым да шемалге пон­дашан марийым волгалтен кычал муо.

Танилан Кости райрӱдышкӧ таче колхоз сомыл дене тарванен. Прокопын пош­кудыжо арка вуй гычын вучыдымо да тургыжландарыше сӱретым ужо. Орваш кычкыме имньыжым, шӧрмычкыл гыч вӱден, тайыл почеш волтыш. Кийыше йоча деке куржын мийыш:

– Серге, мо лийынат?

Ушым налаш тӧчышӧ рвезе вӱран вуйжым кучен йыҥысалтыш. Кости, рвезым кидпӱаныш налын, орва деке вӱден кондыш, шке йымал тувыржым изэҥер вӱдеш нӧртен, рвезын вуйжым вӱдыльӧ. Вара, Ошйолым кучен, орвам тӧрлатыш, шке орвашкыже мӱй печкем кӱзыктен шындыш, шеҥгеке Ошйолым йолыштен, ожыжым тарватыш.

– Кугызай, – икмыняр жапгыч Серге пелештен керте, – нимом нигӧлан от каласе гын, сай ыле… Изавам пален налеш гын… Юмо гай лий, кугызай…

– Тугайым кызыт ит шоно, тылат эмлымверыш кайыман, а мӱйжым верышкыже наҥгаен пуэм. Эх, илыше ачат ӱмбач тулык улат шол. Нимат огыл, кече чылаштымат икгаяк ырыкта. Ир кушкыл пеҥгыдырак да моторрак. Пӱртӱс-ава изава огыл…

* * *

Чыла тидым кызыт шарнен шинчыше Таныш Сергейлан ожнысо илышыже кӱчымынрак чучеш. Уке, тудо ачажланат, изаважланат шыдым ок кучо. Но тунам Овдачин пайрем тувыржо Серген вӱр чӱчалтышыже дене чевергыш… Ошйолынат пӱрымашыже раш лие: кечывалвелыш лупшалте пытартыш корныжо.

Тайлан аркасе азаптудын тазалыкшылан эҥгекым ыштыш. Ошйолын титакдыме улмыжо чонжым пел курым наре нултыш. Имне тукым ончылно языкым касараш йӧн кок ий ончыч веле лекте.

Ял калык ту кечын шолаш пурышо подла шольо: озанлыкын пытартыш имньыжым – тӱлаҥдараш кодымо Чинара вӱльым да Сокол чомажым – татар-влак налаш толыныт! Тыгайым колхоз вуйлатыше вучен огыл, садлан погынышо-влакым кугу йӱкшӧ дене чактараш шоныш:

– Мо паша жапыште погынен улыда? Тыланда пашадарым пуышаш верч ужалаш логалеш!

– Пуэн колтет, да вара кузе?

– Марий-влак нигунам имне деч посна илен огытыл!

– Имне пыта – марий пыта, тоштыеҥ каласен коден.

– Пашадаржым пуаш вес йӧным кычалаш ок лий мо? – йӱк-йӱан шарла.

– Тинь ида ӧр. Минь тэланда пеш якши деньгам пуэм. Сагынаш не будете, – толшо кокла гыч, очыни, кугуракышт марла-рушла-татарла мугыматыш.

– Огына пу! Те толыда да каеда, а мыланна илыман. Тракторна-влак тошто улыт. Пареҥге кашым корашат имне кӱлеш, – йошкар пондашан марий путырак чолга. Моло-влакат келшыдыме йӱкым луктыт.

– Оксат уло гын, вӱльым, чомам кеч кызытак нал, – вуйлатыше изи марийым вошт шӱтышашла ончал шындыш. Тудыжо ала-мом пелештынежат ыле да, ай, маншыла, кидым лупшалын, тӱшка деч умбакырак ошкыльо.

Сергенат чонжо чон олмышто огыл:

– Родо-влак, ала кызытеш пашадар деч посна чытеда? Мер калык оксам поген, имньыжым ала ялыштак кодена?

Ваштарешыже «Оксат уло гын, нал, ынде кум тылзат пашадар уке» йоҥгалте.

– Мый гын чомажым наламат, а вӱльылан ситышым муаш неле, – лие вашмут. Икмагал шып шогымеке, вуйлатыше пеҥгыдын каласыш:

– Ситыш, демократ-влак! Чомам тек Танышев Сергей Прокопьевич налеш, а вӱльым татар йолташ-влаклан ужалена.

Погынышо калык паша верышкышт шаланышт…

Эх, талгыде илыш, кушко тый тӧрген кудалат, могай савыртышеш кӱлдымаш семын луктын кудалтет? Йӱдвошт малыде почаҥмек, эрдене Сергей Прокопьевич бухгалтерийыш оксам наҥгаен тӱлыш, ава деч посна кодшо чомам кудывечышкыже вӱден тольо…

Илалше пӧръеҥ комдыжым пидын пытарыш. Верже гыч тарванымыжлан талгыдыжат куанен рокмалтыш. Воктенжак каникул еда унала вашкыше Ольош уныкаже Таныш Сергейын илышыжым утыр сӧрастара. Тудо изи кидше гыч Соколлан киндым пукша.

––––––––––––––––
*Вӱд шуҥгалтыш – водопад.

Добавить комментарий