Йӱкшӧ – оҥгыр, а шинчаже — шӱдыр

РОманова

Лишыл кечылаште РСФСР-ын да Марий АССР-ын заслуженный артисткыже Майя Тимофеевна Романованат ныллыже лиеш. Айста тудым шарналтена да шоналтена, кӧ лийын тиде еҥ мыланна, марий-влаклан?

РОмановаКӱчыкынжӧ тыге ойлат: «Артистке да мурызо». Тидыже тыгак да… Тудын «Калык артист» лӱмжӧ уке. Ны училищым, ны институтым тунем пытарен огыл. Мужыраҥше артист-влак лийыныт да улыт, но лач тудын пелашыже РСФСР-ын калык артистше марте кушкын. Нунын шочшышт Марий АССР-ын калык артистше да Кугыжаныш премий лауреат лийын. Майя Романова кужу ӱмырым илен – ош тӱня деч 88 ийыш тошкалше ойырлен.

…Тымапи ден Эчу Романовмытын ӱдырышт изинек мураш-кушташ йӧратыше кушкын. Тошто Торъял школышто ик пайремат тудын деч посна эртен огыл. Ача-аваже Майям педагог корныш шогалташ шоненыт, шкежат тидын дене келшен. Но «азапешыже» 1944 ий кеҥежым Марий театр нунын ялыш «Янлык Пасет» спектакль дене миен. Тушто Чачавийым Нина Конакова пеш чаплын модын. Драмым шинчавӱд йӧре ончымек, ӱдыр шкаланже каласен: «Мыят артист лиям!»

Вашке газетлаште увер лектын: театр пелен кок талукаш студий почылтеш. Но тушко лу классым пытарыше-влакым гына налыныт, а Майя луымшыш але вончен веле.

1945 ийыште аттестатым кидыш кучымек, Романова Марий пединститутыш тунемаш пура. Но театр ушыж гыч ок лек. Пиалешыже 1945 ийыште студийыш ешарен погат, да Майя, комиссийын «шоктеж» вошт эртен, актерлан тунемаш тӱҥалеш.

Тунемме жапыштак икымше кугу рольым пуат — «Лум ӱдыр» спектакльыште тыгаяк лӱман героине лияш ӱшанат (тудым модшаш актрисе кенета черланен). А шкенжын икымше кугу рольжо Н. Арбанын «Кеҥеж йӱд» комедийыштыже Олюк лийын (1948 ий май). Премьер деч вара «Марий коммуна» газет серен: «Олюк – колхозысо молодежьын вожакше. Самырык артистке Романова (тӱҥ рольым первый гана модеш) тиде рольлан уло моштымашыжым, шӱм-кумылжым пуэн. Мурымо шотышто ончыкшым тудын деч утларак сайым вучаш ӱшан уло».

Вес кугу образым (А.Волковын «Шочмо ялыште» пьесыж гыч бригадир Елена) сценыште ончыктымекше, тиде газетыштак возалтын: «Романова – самырык, кушшо уста артистке, чынак талантан артистыш савырнаш тудын чыла данныйже уло».

Ты жаплан Романова марлан кайыше лийын, но шке фамилийжым арален коден. Вара тудын да пелашыжын, С.Кузьминыхын, лӱмышт марий театрын историйышкыже шӧртньӧ буква дене серен шындалтыныт.

Оршанке марий Степан Кузьминых 1936 ийыштак, Марий искусство техникум деч вара, модаш тӱҥалын. Кум ий гыч армийыш каен. Сарым Румыний границыште вашлийын. А октябрь кыдалне пленыш логалын. Кум гана куржын, но кажне гана поктен кученыт. 1946 ий кеҥежым мӧҥгӧ пӧртылынат, кум икшыван лӱмлӧ актрисе Паня (Парасковья) Смирнова дене ушнен. Шке ӱдырышт шочмо годым (1947 ий 13 ноябрь) ава ӱмыр лугыч лийын. Вес ийжылан шошым Кузьминых 21 ияш М.Романовам марлан налын. Нуно ава деч посна кодшо ӱдырым пырля ончен куштеныт. Шкеныштын кок эргышт шочын: Володя, вара Саша.

Мемнан искусствын историйыштыже икымше гана 1949 ийыште Ленинградысе театральный институтышто марий студий почылтеш. Тушко пурышо 15 утла еҥ (С.Кириллова, И.Матвеев, В.Мазикова, В.Зернов, Р.Руссина, З.Матвеева, И.Николаев, К.Коршунов, П.Рыбаков-Эсеней да молат) коклаште Майя Тимофеевнат лийын, но ешлан верч вузым кудалтен толаш пернен (Володям, Марий АССР-ын ончыкылык калык артистшым, кум тылзашым коден каен улмаш)…

Жап эртен, ик сезоным весе алмаштен, труппо кажне ийын икмыняр у спектакльым ямдылен. Романованат мастарлыкше кушкын, опытшо ешаралтын. Пелашыже творчестве корнышто тудлан ӱшанле эҥертыш, туныктышо да полшышо лийын. 1960 ий ноябрьыште коктынат чаплӱмым налыт: калык артист да заслуженный артист.

1969 ийыште М.Шкетан лӱмеш театр пел курымаш юбилейжым пайремлен. Тидын вашеш Майя Романовалан (лач шкетшылан) РСФСР-ын заслуженный артистше лӱмым пуымо. Рольым модмо да мурым мурымо усталыкше дене тудо кушмо корнышто ик тошкалтышым (калык артистке лийме кӱкшытым) тӧрштен эртен.

Чыла актерын, эстраде артистын чумыр пашашт – калык шинча ончылно. Нуным пагалымыштым, аклымыштым еҥ-влак совым рӱж кырыме да пеледышым кучыктымо дене ончыктат. Калыкын Романовам кузе чот йӧратымыжым мый икымше гана пел курымаш пайремже годым (1977 ий 23 март) ужым-шижым.

Юбилярым сцене покшеке артист Г.Копцев кидпӱан гыч кучен лукто. Шыҥ-шыҥ темше зал, совым кырен, ик еҥла кынел шогале. Тудым саламлаш шочмо «Прогресс» колхозшо гыч гына 156 еҥ, ты шотыштак председатель, партком секретарь да профком вуйлатыше, толыныт. Салам мутым каласаш да пӧлекым пуаш поче-поче 20 утла еҥ лекте. Телерадиокомитет лӱм дене С.Чавайнын ӱдыржӧ Галина Сергеевна ден МАССР-ын заслуженный артистше Андрей Кудрявцев ойлышт.

Кокымшыжо мане: «Мом 30 ий утла каласаш тоштде коштынам, таче тудым калык ончылно ойлем. Студийыште Майя дене пырля тунемынна, тунамак йӧратен шынденам, эре лишкырак лиймем шуын, марлан налаш шоненам. А тудо мыйым пуйто ужынат огыл. Вашке Степан Иваныч армий гыч тольо да Майям шкаланже поген нале. Тугодсек нунын пиалыштлан йывыртен илем». Чыланат воштылыт, рӱж совым кырат…

Сценын мастарже-влаклан стих дене тауштыме йӱлам мемнан дене Миклай Казаков шочыктен. Тудо Нина Конакова лӱмеш «Марий артистке» почеламутым сар деч ончычак возен. Паня Смирнован кенета кайымекше, Казаковак ойган-шӱлыкан «Ужатыме мутым» серен:

Кеч-могане пеҥгыде тый лий,

Кеч-могане лийже кӧргӧ вий, —

Садыгак шортдегеч шӱм ок чыте…

Талантын кугытшым палаш нимогай виса ок полшо, но илышыште туге лийын: Майя Тимофеевналан тӱрлӧ жапыште кум поэт шӱм ойжым пӧлеклен. Артисткын «Айвика» спектакльыште модмыжо 19 ияш Зиновий Красновлан «Ӱшане, Айвика» почеламутым серыктен.

Ончен шинчем… Вот сценыш лекте ӱдыр.

Могай мотор! Ӱпшат кӱляш гай ялт.

А йӱкшӧ — оҥгыр, шем шинчаже – шӱдыр.

Чучеш мылам: мыят модам пырля…

1973 ийыште Элексе Январев «Романова Майя мура» почеламутым возен. Эше коло ий наре эртымеке, Зинаида Ермакова шӱмжӧ вургыжмым поэзий шомак дене ончыктен:

Адакат мурет шыман йоҥгалте,

Адакат йӱкет шӱмем туржеш.

Кумылемже лие, ой, йомартле –

Я мураш, я чоҥешташ ӱжеш.

Да чынак мурем, йӱкетым колын,

Кӱлеш семым муремлан муам.

Чоҥештем мый, вараксимла модын,

Муро шулдыреш. Могай куан!

Муро, ойгаҥдаре, куандаре

Да семет ден кажнын шӱмым турж.

А осалым мурет ден чактаре,

Шочмо элын кажне лукыш шу.

Театрыште кужу жап пырля пашам ыштыме кугурак йолташыже, Н.Арбан, Майя Тимофеевна лӱмеш «Танго» манын лӱмдымӧ мурым возен. Тидын нерген артистке мылам шке пачерыштыже 2004 ий 16 апрельыште каласкалыш. Тылеч ончычшо эргыжын, куштызо В.Кузьминыхын, фотожлан толын каенам ыле. Снимке да шочмо кечыж дене саламлыме шомак «Ончыко» журналеш савыкталтыч.

Угыч (16 апрельыште) мийымем годым фотом пӧртылтышым, «Герой из «Лесной легенды» статьямын ксерокопийжым (В.Кузьминых нерген возымем Тихоокеанский флотын «Боевая вахта» газетешыже 1974 ий 14 апрельыште лектын, тунам Володя Магадан лишне, ты флотын ик частьыштыже, служитлен) да «Ончыкын» 2004 ийысе 1-ше номержым намийышым (тушан А. Волковын «Илыш толкын» автобиографий романже гыч ужаш савыкталтын).

Тиде-тудо нерген мут лектат, Романова мылам ныл страницан ното кагазым ончыктыш. Икымшеш «Мыйын илыш пиалан! «Ош пеледыш» оперетта гыч танго» манын возымо. Кокымшо ден кумшышто – ното, а нылымшыште тангон шомакше. Тудо тыге йоҥга:

Вашлийым тыйым шошо касын,

Сирень пеледме сылне жапын.

Тиде жап гыч чоныштем

Икте тый гына улат, таҥем.

Шонкален коштым йӱдшӧ-кече,

«Ынде улат мыйын» манылден.

Вучен илышым тый дечын

Поро, сай вашмутым, ӱшанен.

Тольык поро вашмутетым

Шуктен омыл мый вучен.

Тудо жапысе таҥетым

Мондышыч ала-молан вашкен.

Илыш корнына тайнен каеныт,

Пале, тиде – Юмын пӱрымаш.

Мом ыштет вет, пӱрымаш тугай гын,

Ок лий тудын деч утлаш.

Муро шомак шем тушь дене сералтын, тудын деч ӱлнырак – авторын изи серышыже:

«Илышыште кум еҥ гына чонен йӱлалтен-куандарен моштеныт. Пелашем – Виктория Евгеньевна, Нина Конакова да Майя Романова. Кок шергакан еҥ «вес тӱняшке» мыйым коден каеныт. Майя гына ила. Тудо але самырык. Тиде «Танго» музыклан мутым шукерте огыл шоҥго, нойышо чонем дене Майя Романова лӱмеш возенам.

Майя Тимофеевна! Ида сыре. Проститлыза. Ала тидым возымо ок кӱл ыле? Мый вет тендам кид денат тӱкалтен омыл. Сандене Степан Ивановичын чонжын кызытат мыйым титаклаш амалже уке, шонем.

Н.М.Арбан.

24/У-1992 ий».

Чыла тидым лудын лектымат, ты оҥай историй нерген газетыш возаш темлышым. Озавате вигак кӧныш да мурын оргиналжым пуэн колтыш. Тунамак марийжын писатель Аркадий Крупняковлан 1988 ий 8 январьыште возымо серышын копийжым (2-шо экземплярым) пуыш. Тушто актер палемден: «Березовый сок» дилогийын 2-шо ужашыштыже марий илышым путайкаленрак ончыктымо, Йыван Кырлан образше ок ӱшандаре…

Николай Михайлович М.Романован мурымыжым кӱкшын аклен, рушла серыме ик статьяжым тугак лӱмден: «Марийский соловей».

Н.Арбанын «Мыйын илыш пиалан!» тангожым да серышыжым изи комментарий дене савыктенам ыле, а А.Крупняковлан Степан Кузьминыхын серышыже ош тӱням але ужын огыл.

…Чевер шошо кечын, 2014 ий 16 майыште, кугарнян, Майя Романован талантшылан тауштен совым кырыме йӱк уэш шергылте. Уэш да пытартыш гана. Да театрыште огыл, а тудын ончылно. Тышке еҥ-влак йӧратыме артистке дене эрелан чеверласаш погыненыт ыле.

Чеверын, Олюкын да Саликан, Айвикан да Чачавийын, Кансылын, Луизан, Джульеттан, шуко молынат тӱжвал сыныштым да кӧргӧ моторлыкыштым калыклан устан ончыктышо Актрисе! Чеверын, марий шӱшпык!
Гельсий Зайниев.

Добавить комментарий