Эпос Югорно

Анатолий Спиридонов

ЮГОРНО
Марий Эпос Калык ойпогылан эҥертен возымо Анатолий Мокеев марлаҥден

Книга книг, песнь песен – это эпос. Есть он и у марийского народа. Наши сказания и легенды отчеканил в высокое поэтическое произведение русский литератор Анатолий Спиридонов. И откуда только взялись в нём знания души и характера марийского народа! И ведь получилось! Славно поработал и автор марийского текста Анатолий Мокеев. Его перевод соперничает с оригиналом. А проиллюстрировал песни талантливый художник Александр Бакулевский.
Эпос был издан в 2002 году. И сразу стал библиографической редкостью.

ТӰҤАЛТЫШ

«Муро, муро!» — маныда, да
Ом муралте гынже — сулык.
Вет чыла эрта тӱняште,
Чылажат ужеш мучашым,
Лийын гын тидлан тӱҥалтыш:
Шижына да ужына мом,
Саклена, ончен-кушталын, —
Чылажат вет, жап шумеке,
Ош тӱням кода эрелан.
Мо кодеш вара тугеже?
А кодеш ойна — ок коло,
Шомакна кодеш — ок пыте,
Шарнымаш кодеш — ок кӱрылт!
Муралтем мый, шокталтем мый,
Лыкын-лукын, йоҥгалтенак,
Кузе кож лӱшка мардеж ден,
Кузе тулык кӱкшакаште
Муралтен шога шкет пӱнчӧ,
Я кузе шурга вӱдйогын
Яклака кӱэр коклаште,
Да чучеш — чонанак шийже.
А молан, уке гын, йылмым
Мыланем пуэн Ош Юмо?
Вет шунрокышко логалын,
Шӱйын пытыже ман огыл?!
Муралтемак, вет кӱслемже
Чытыра чыла кыл дене,
Пуйто ныжылге иргеде,
Ужын ӱмылжым варашын,
Тудын писе шулдырлажым —
Тале шоктышын парняжым;
Вет кӱслемже тичак темын
Кочо ӱмыр шӱлык дене
Да кошкаш тӱҥалше чоным
Вӱдыжташ эреак ямде;
Вет кӱслем ӱшан ден темын
Кошарташ лишемше сӧйым
Сеҥымаш куан йӱк дене —
Тале еҥже тидын верчын
Ӱмыр кылжым ок чамане.
Муралтемак, вет шӱмемже
Тул шомак дене тич темын:
Кузе пу — лышташыж дене,
Ал пеледыш дене — олык,
Туто пырчыж дене — шурно,
А памаш — яндар вӱд дене!
Сӧрвалаш огеш кӱл шӱмым,
Пылымат вет ок кӱл йодмо:
Мо лийшаш — лиеш садикте,
Мо кӱэш — йога садикте!
Кӱдырта — пылпомыш мучко
Пуйто кӱм лоҥеш шоктеште;
Тул пудам кава гыч мландыш
Пералтен шында пулатньык;
Каватӱр ден мланде тӱрым
Пӱсӧ, тыгыде пуда ден —
Ужашат ок лий эсогыл —
Кучыктен шында пеш чаплын.
Ял шеҥгелне курык серже
Вет кавам куча санденак.

Юмынӱдыр виш окна гыч
Сакала кошкаш пыл тӱрыш,
Сайын шупшмо кӱсле кылла,
Ярым дене порсын шӱртым.

Кажне шудо пырче вожыш,
Лышташнер, чача ӱмбаке
Шӧр йога ты шӱртӧ мучко
Да йӱкта теммешке мландым —
Чап, чап, чап! — вашке тӱҥалыт
Таушташ чыла чонан-влак;
Кажне чап! — посна чӱчалтыш.

А кошка да порсын шӱртӧ,
Ончыкта шке шокшо тӱсшым
Ош тӱнян эн тӱҥ озаже —
Почылтеш вашеш тунамак
Шым тӱсан капка, а тудым
Калыкна кылда Онар ден:
Тиде — патырын капкаже.

Эре огыл тудым почыт,
Тунамжат — лач кӱчык жаплан:
Поро кумылын, ракатын
Мландӱмбалне лыҥышт годым.

Йӱктен-пукшымо чылаштым,
Чылажат йолга, рвезештын;
Весканалан кодын шӱлык,
Да чыла ӧпке мондалтын:
Волтыш пикшыжым сонарзе,
А шурмаҥше пӱсӧ кӱчшым
Шылтыш кӱпчык гай копашке;

Кайыквусым ок шишлане
Сур варашын вӱрж-шинчаже —
Ончалеш, кузе ньогаштым
Шымата ӱшанле таҥже,
Пуным вуйыштышт товатыл;

Шогалтен савам омаш дек,
Чулым ӱдырым, пошкудым,
Ӱжӧ рвезе вӱд воктеке
Йӱштылаш, кияш ошмаште…
Кертыда мо ынде шижын,
Кертыда мо каласен те:
Мо тунам капкаш пура да
Велалтеш ош тӱня мучко,
Кумылнам налеш сеҥенак,
Авалтен чоннам эрелан?
Тиде — чын йӧратымаш да
Юмо-влакын сугынь мутышт!
Мый вучем, кунам шӱмемже
Почылтеш капкала комдык,
Чактарен кертде муремым;
Йогыжо оем эҥерла,
Лупс шырчала тек велалтше,
Тӱтырала тек пӱрдалже
Шочмо верын олыклажым,
Курыклажым, лап верлажым,
Тудын тайылжым, коремжым,
Янлык коштмо пич кожлажым
Да вошт койшо куэрлажым,
Шергакан кӱ гай ерлажым
Да куп тӱрысӧ регенчым;
Лекше муро — шудо лийын,
Уржавуй я пӱкш орлаҥге;
Тутло емыж лийын шочшо,
Але нӧлпын ший алгаже;
Толжо муро пыжашлашке,
Янлык илыме верлашке,
Колын модмо агурлашке,
Вочшо шыгыр, сип йолгорныш
Да кумда кугорныш вочшо.

Тек марий изам я шольым, —
Чот ноен я возын ойгыш,
Йомдарен илаш ӱнарым, —
Толын шичше курык шӧрыш,
НуР кокла ужар сӧремыш,
Шып вӱд серыш, корно тӱрыш;
Кӱ гай неле шоныш лугыч
Шижше: шкетын огыл тудо,
Шкетын огыл ош тӱняште;

Вет тудлан ызгат, шыматыл,
Чыргыктат, мурат, йоҥгалтыт,
Лыжгыктат, вычыматалыт
Ожсо таҥже-влакын йӱкышт,
Пуйто муро сем йӱксавыш.
Шыгыр отысо чашкер гыч
Шыргыжал колта тудланак
Ший Пӱян мотор Пампалче;
Йӱксӧ-ӱдыр ош пун пырчым
Кудалта — пиал лийшашлан;
Чоҥештен эрта, йыр ончышт,
Тӱтырам шӱлен-пӱргалын,
Шыде Йорок-Йорокович;
Але, рож гыч вуйым луктын,
Парнякай — коля он вате —
Вичкыж йӱкын тидым-тудым
Йодыштеш: ватан улат мо,
Мом ыштен моштет эн сайын,
Мом кочкат да йӧратет мом,
А марлан налат мо тудым?..
Да шула марийын чонжо,
Да мондалтыт шӱлык, ойго, —
Тур-турий яндар каваште
Нӧнчык-патырым мокта гын;
Лийын калыклан эҥертыш:
Кеч руаш гыч шочын тудо,
Но сеҥен чыла тушманым,
Шалатен колтен азапым
Пылым поктышо мардежла, —
Да тачат вет тале еҥым
Мокталтат: лашка гай патыр!
Тек кугезе годсо курык
Арымшудо пушла кочын
Шарныкталже Чумбылатым,
Тудын ончылно титакым
Да талешкын сугынь мутшым:
Эреак шонаш — ушанлан,
Шижтарен шогаш окмакым,
Шылталаш — кӧлан садикте.

ИКЫМШЕ МУР

***
Пурена мо таҥтошкалын,
Лывыртен шопке кӱварым;
Шинчына мо олымбаке,
Кадыртен лопка оҥажым;
Мурена мо тошто мурым –
Пӱтынь кумдык тудым колжо.

***
Ший Элнет эҥер кыдалне
Шоҥго вакшоза ложашым
Кӱ гыч таче йоҥышта пеш,
Ларышке опта куваже,
Ӱдырышт луга руашым,
Ыштылеш подкиндым пырыс,
Ямдыла чырам пӧрткайык,
Ылыжта коля возакым,
Да унам ӱжеш суртшырчык.
Тыште огыт пале ойгым,
Тыште муро — кажне кечын.
Ай, кузе куштат-муратше:
Кушталтат да чонлан лайык,
Муралтат — кеч шортын колто…
Орчама, озаже вакшын,
Илышнам акла шке семын:
«Памаш вӱд тугае йӱштӧ —
Пӱй гына мо, кӱ ок чыте,
Но моткоч йӱмет шуэш гын,
Куш пурет — йӱат чытенак!
Курык вуй моткочак кӱшнӧ —
Йол шумеш, йыдал ок чыте,
Но тӱням моткоч ужнет гын,
Куш пурет — кӱзет кыртменак!
Корныжат кужу да неле —
Чонымак рӱзен лукнеже,
Но шӱмбел ешет вуча гын,
Куш пурет — кает СЕҥенак!
Вет шочде, садак от пале,
Памаш вӱд могае тамле,
Курык вуй гыч кундеметын
От уж мочоло сӧралжым.
Вет шочде, садак от акле
Шочмо суртышко чон ӱжмым,
Да кузе, чучеш вет шергын,
Йӧрата, вуча кӧ тыйым!»
Ты ушан-шотан шомакым
Ӱмыреш Салий ок мондо.
Орчама деч тидым колын,
Саде йорло вакшоза деч.
Йорлак тудыжо: эсогыл
Шоҥгеммекыжлан ошмам вел
Йоҥыштен лондем мучашлан.

Но нимо деч шерге пого
Тудын суртыштыжо лийын —
Мландын пеш кугу поянлык:
Тидым от оптал пезменыш,
Кидымат шарен от висе,
Тумо вочкышко от теме,
Урзышкат от нал кошталын.
Тӱрлӧ вечын шым кугорным,
Шукырак имнешке корным
Да — шотлен йомат! — йолгорным
Такыртеныт ты илемыш:
Ончалаш пеш шерге погым,
Наҥгаяш пелен, келша гын.
Кажне шыжым, жап шумеке,
Кумалаш лекташ кӱсотыш,
Шӱдӧ дене каче-шамыч
Чон пырткен вучат моткочак:
Пуалта мо шып кастене
Ӱдыръеҥын шыжывучшо?
Но ок йоҥго пучын йӱкшӧ:
Нигӧмат оръеҥ ок вучо;
Ачажат огеш лек пӧрт гыч
Да капкам ок шынде почын.
Шонкалат чылан, мужедыт:
Мо эше тудлан ок сите?
Вет пеле шужен илат кеч,
Огеш нал ойпидыш акым,
Пӱрымат, келшен, ок подыл,
Сӱан кечым ок палемде.
Мо пиал окмаклан толын —
Тудымат ыҥлен ок мошто!
Качышт — палыме, улан-влак;
Чодыран чыла кундем гыч
Вольык, пого дене толыт
Да чылан кучат ӱшаным
Пӧртылаш, шынден оръеҥым.
Но чыла азапше тушто:
Огыт пале ик йолгорным, —
Тудым чулым рвезе почын
Пӧрт дек огыл — ӱдыр чоныш,
Мотор ӱдырын шӱм-кылыш.

Шоҥгына пала да тидым,
Ок вашлий йот вел туларым,
Огеш пу вончаш лондемым
Да ок нал поян пӧлекым.
Вет тудлан — Салий чон семын,
Патыр эргыже Изимын;
А чолга сонарзе тукым
Маска вӱд воктен шоҥгемше
Алатай дечак тӱҥалын,
Тудын пыштыме тамгажым
Шым ер серыште паленыт
Да латныл эҥер воктене:
Вӱрзым ден Юл вӱд коклаште,
Лемде гыч Вӱтлаш шумешке.
Чапле тукым, но кошаргыш
Пиал йоммо талук годым.
Кеч Салий сонарзе еш гыч
Ынде йӧршын шкетын кодын —
Арала кугезе чапым,
Лӱмжымат огеш шӱктаре.
Орчама шкежат ужнеже
Сурт пелен тыгае эргым:
Кугешнен илаш ачажла,
Ӱшанен илаш тудланак,
Вет шкежат ынде шоҥгемын —
Тудланат кӱлеш эҥертыш.

Лач тыгае асыл веҥым
Орчама ила вучалын!

Но эше ик ойго лектын:
Самырык сонарзе йорло,
Погыжат — лач пикш да умдо,
Мом коден эше ачажак.
Шоҥго шкеже ок нал ыле
Луй коваштымат эсогыл,
Ны вӱдумдыр, шерге лумшо —
Ниможат тудлан огеш кӱл:
Вет Салий, пошкудо семын
Тугакшат ешлан эҥертыш,
Тидланжат тау моткочак.

Но сулен налшаш сонарзе
Пӱтынь калык деч оръеҥым.
Нимомат ынде от ыште,
Нигушкат ынде от утло —
Мер каҥаш тыге пунчалын:

Ӱдыр налын шке ӱмбакше
Калыкнан чыла эн сайжым,
А садлан тыгай моторлык —
Пайлыман, тӱшка поянлык.

«Ӱдырым окса калташт я
Упшышт семын веле ужыт», —
Шоналтен Салий, шӱм кӱрылт.
Шоҥго-влак, коеш, монденыт
Каче годсыштым йӧршешак,
Рвезе вӱрын шолын модмым,
Нӧргӧ вуйын ямде улмым
Шалаташ чыла чаракым.
Але йымыктыш шинчаштым
Кажне шыжым лыҥак толшо,
Савырнен, мӧҥгеш кудалше,
Кид гыч утлышо поянлык?
Я йӧршешак огыт пале,
Мо кия сату йымалне,
Мом шылтен йымакше олно:
Пӱсӧ кердым да пулачым*,
Ятаганым да кестеным,
Кӱзым, шугыньым, товарым,
Ятыр моло саркуралым?
Огыт шиж мо нуно йӧршын:
Лишемеш марий кундемыш
Тӱрлӧ чер да тул деч шучко,
Шыде вий — азап да ойго?

КОКЫМШО МУР
О, молан, Ош Кугу Юмо,
Ыштенат тый тиде мландым,
Мом тый вученат тыгодым?
Кушто ужын, мланде комым
Шынденат тӱня покшеке,
Ойырен кававундашым
Океанын вӱдшӧ дечын?
* * *
Косарен ӱзгар деч мутым,
Йӱд деч кечым, вӱд деч тулым,
Мом коклашкышт оптенат тый;
А тӱҥалтыш деч мучашым,
Шонымаш деч мо ышталтмым,
Оҥго тӱр деч покшел рӱдым
Ойырен, мом шоненат тый?
А эше: мом пыштенат тый
Ӱдыр-каче-влак коклашке?
Мо чӱчкен йӱла коклаштышт —
Аҥысыр аҥан кӧршӧкыш
Перныше тулшолгым семын,
Тыйын шокшо шӱлышет ден
Волгалта айдеме чоным?
Мо, чыла луген, тарватыл,
Ӱмыргорнынам товатыл,
Тӱня илышым вашталтыл,
Шке кертеш тугаяк кодын?
Тиде тул — йӧратымаш вет?!
* * *
Ямдыла Салий сонарлан
Ачан погыж семын кодшо
«Кече» манме чапле пикшым.
Лӱмегож гычын — йоҥежше,
Кок ужашыжым ӱмбачын
Леведеш ош пӱчӧ тӱкӧ;
Пӱгыр тупшо путыракак
Шарныкта Ош Кече корным —
Очыни, тышечак лӱмжӧ.
А пикшвӱчым — шордо шӧным
Огеш керт озаж деч моло
Пижыктен ший эҥыракыш
Кеч изиш — ок сите вийже.
Неле пикшыже сонарзын,
Но йолташ — моткоч ӱшанле:
Умыла, пала озажым
Да лиеш ласка, тыматле,
Тудын кидыш логалмекше.
Йӱд тумнан шинчасортажла,
Яхонт кӱ йӱла чеверын,
Тӱткӧ янлыкын шинчажла
Эскера йышт кайыквусым,
Да йоҥеж колта пикшумдым,
Куш колташ кӱшта озаже.
Пикшлодакыште кум умдым
Коштыкта Салий-сонарзе,
Кажне умдын — шке пашаже,
Шкенжын койышыжо, лӱмжӧ.
Шып* лӱманже ок йӧрате,
Чытенат огеш керт вӱрым,
Нимомат огеш пуштеде
Да садланак пӱсӧ огыл,
Да садланак вуйжо — мутык,
Пу гыч ыштыме, но серып;
Да садлан ушан пикшумдо,
Янлык вуйышко логалын, —
Керек урын, керек лумшын,
Шашкын, луйын, коляйосын, —
Сусырташ ок тӧчӧ нуным,
Огеш локтыл сай коваштым.
Ок кугешне, ок пелеште
Уто мутым — шып тугае,
Шинчашкат садлан ок перне.
А Чолга — йӧршешак весе:
Йылмыжат аяр да пӱсӧ —
Южо рвезе ватын гае;
Чиемжат шинчаш логалше:
Сылне пыстылже — купшӱльын;
Весела пайремже годым
Муралта, пӧрдеш шке йырже,
Шӱшкалта кужун — мардежла,
Савырен шке век унажым:
Музым, рывыжым, мераҥым, —
Да йӱдегыч шокшо вӱрым,
Лу гыч ыштыме мучашым
Чыкыде йошкар чияшке,
Нигунам мӧҥгеш ок пӧртыл.
Тудын чӱчкыдӧ пайремже;
Мия олыкыш, аланыш,
Пич чашкерыш, тымык отыш,
Омыжан кугу ер серыш
Але тыгыде кожерыш –
Вашлиймеке, ӱмыр мучко
Йӧраташ сӧра чылаштлан:
Уш каенак йӧралтмешке,
Ӱмыр шӱртӧ кӱрылтмешке,
Чон шулен, уш кайымешке,
Йӧраталше шокшо шӱмын
Эн мучаш пералтымешке…
Шӱмжӧ лач уке шол тудын.
А пытартыш, кумшо умдо —
Пуйто поро озавате;
Мӧҥгыштат эре ок шинче,
Но лектеш, кӱлеш гын веле.
О-о, вургемже пешак чапле:
Пӱркыт пыстыл кок урвалте
Ӱмбала кеча, лойгалтын;
Когарген тулеш таганже,
Пуйто шем вургыштыр дене
Пӱтырен чатка йолвургым;
Ола шиште вуй гыч налме
Чевер пыстылым кералын,
Сӧрастарыме кыдалжым;
Вурс шымакшым ты кундемлан
Эн уста апшат таптен дыр;
Кӱ ден ваш йыген налмеке,
Палашат ок лий: мо тиде —
Кечыйол але пикшиме.
Да, Вияш кода гын пӧртшым,
Мыскарам огеш йӧрате!
Мурыжо чонлан келша кеч —
Пуйто шошым ошымшӱлыш
Чоҥешта, шыркам кычалын, —
Но сайрак, от кол гын тудым.
Кутырашак тӱҥалеш гын,
Мутшо тудын пешак кӱчык —
Мом, чынак, пазар кувала
Йырымлаш пашаче еҥлан!
Пикш да умдо-влак Изимын
Алят кидшым огыт мондо.
Но шукертсек нуно улыт
Рвезе эргыжын куралышт:
Огыт йом туддеч нигушко,
Тудымат тура шинчажлан
Да кид вийжылан пагалышт.
А Салий, чолга сонарзе,
Сонарлаш аман лекнеже:
Шупшыл чымыктыш пикшвӱчым,
Вачыгоч йоҥежым сакыш —
Ситыш-я погаш пуракым,
Жап пырля пижаш пашалан.
Кум пикшумдым лукто, тергыш
Пыстыл почыштым шыматыш
Да мучашыштым тӧрлатыш;
Корныш лекме сугынь мутым
Пикшлодак пундашыш шарыш.
Эн ӱшанле кок йолташым —
Пу вурдан кок кӱзым нале:
Изиракшым сакыш ӱштыш,
Весыжым, пыштен лодакыш,
Шакляка пелен чот кылдыш.
Кышкылтме товарым нале,
Янаум, тулгӱм да шеным;
Осал деч шурмаҥше пӱйым
Аралтышланже шӱйыш сакыш.
Молыжо — чыла кожлаште,
Йод гына оза-пӱртӱс деч,
Йодын нал чонан-влак дечын,
Тукым водыж-влак деч йодын.
Ужатен кожлаш сонарзым
«Ончалаш ир янлык-влакым,
Колышташ ир кайык мурым»,
Ава пыштыш кум шергиндым,
Шож ложаш гыч тутло киндым:
Иктыжым — чевер йокмалан,
Весым — корнышто кочкашлан,
Кумшым пыштыш анык семын.
А теркупшыш керын шындыш
Ӱҥгӧ пыстылым, чуварым, —
Чодыра кувалан тиде:
Пален шогыжо умбачак
Ужын рашынрак ты палым,
Родо-тукымжын тамгажым,
Неле корнышто Салийлан
Ынже шындыл ман чаракым.
«Тый, шӱмбел авай, каласе,
Пу мылам ушан каҥашым, —
Тыгерак сонарзе йодын
Шке йӧратыме аваж деч, —
Мом ынде ышташ мыламже?
Мом ышта тыгодым каче,
Чумырен ок керт гын олным,
Да ок керт сулен оръеҥым?
Ӱмыреш озак кодман мо,
Ешым уждымо кукула,
Я виеш кондаш оръеҥым —
Кердылан пуаш мо мутым:
Шалаташ, толаш солажым,
А кӱлеш — чыла кундемым?
Кумшо ий коштам кожлашке,
Кычалам ситале олным,
Кумшо ий ик сылне дыр
Ондала чыла йот качым:
Ӱдырвучым ок пуалте —
Пуйто але ямде огыл.
Тукым сугыньым шуктен, мый
Чодыраште ом керт налын
Ешлан кӱлшӧ дечын утым;
Тамгалем чыла пикшумдым,
Янлыклан шӧргам да пикшым —
Шке лӱйкалышым — ом шындыл,
Весын кучымым ом шолышт.
Кычалам чыла вере мый
Вет поянлыкым монь огыл,
Нигӧн уждымо ӧрмашым:
Кертше тудо олно лийын —
Калык деч сулаш оръеҥым;
Лийже тудын гаяк сылне,
ªрыктарыже чылаштым.
Эртенам чыла кундемым,
Шуко ерым да эҥерым,
Шуынам мый мланде тӱрыш,
Но тыгайым ужын омыл.
Кучынем ыле мый Шордым,
Кудын шӧртньӧ тӱкыш шинчын
Да шепкаштыла рӱпшалтын
Ончалаш, тергаш кундемжым
Тарвана эрдене Кече.
Пӱчӧ дечын писын куржын,
Шонышым мый Кече корныш
Ончычрак миен шуаш да
Ваштареш колташ Вияшым:
Шонымемым да ойгемым
Юмылан ойлаш радамын,
Каласаш: налнешт еҥ-шамыч
Шордын тӱкыжым шкаланышт.
Куржашем шукат ыш код вет
Тӧр пасу да курык тайыл.
Но шым пале: Кечын пӧртшӧ
Курык шойылнак улмашын —
Йӱдлан пурыш тудо тушко,
Да леведе йӱд пычкемыш
Тудын суртшо деке корным.
Ужым шуко юзо шоҥгым,
Тӱрлӧ локтызым, мужаҥчым,
Тӱрлӧ калыкым вашлийым,
ªрыктарыше сӱретым,
Но чыла ужмем коклаште
Нимоат ыш кой тугае —
Мом кондем ыле мый мӧҥгӧ,
Уло калык ӧржӧ манын.
Да мый умылышым: мланде
Лач тыгайжылан нужнаҥын…
Каенам садлан кавашке,
ªрыктарышым кычалын.
Кеҥеж гоч пеш шуко корным —
Шӱдыр-влак кӱтӱн кышаштым —
Тошкенам пылпомыш мучко;
Тылзе ӱдырым мый ужым:
Мучелаштыже вӱд огыл —
Ӱмыр-шӱдыр тичак тушто.
Сакала, пога пеш эплын,
Но волен кая кокланже —
Да йӧра ала-кӧн ӱмыр,
Кеч-могае эпле лийже —
Йоҥылыш пуртен колта да
Йӧра шол ала-кӧн шӱдыр…
Шӱлыкан санденак ӱдыр.
Ужынам кавасе сӧйым:
Кумда олыкышко лектын,
Комбо ден Сорла кредальыч.
Комбо — чынжым гын, поянлык
Да сонар пашан пиалже —
Вуйжым ты сӧеш йомдарыш.
Вӱржӧ кеч йоген эҥерла —
Кажне вӱр чӱчалтыш вигак
Савырнен изи комбигыш,
Но Сорла нимом ыш кодо,
Уржавуй гаяк тӱреде.
Мамык, вӱдышкӧ камвозын,
Лишыл йогыным леведе,
Йӱд каваште — тӱр гыч тӱрыш —
Пуйто корно, ошо, возо:
Шӱлыкан Ош Комбо Корно.
Чылажат ойлен чонемлан:
Толынат арам, сонарзе,
Вашкерак мӧҥгетак пӧртыл!
Кодым олно деч посна мый:
Каваштат уке улмашын.
Пурынем мый мланде кӧргыш —
Киямат тӧран кундемыш».
«Эргым, йоҥылыш лият тый.
Уждымо — тӱняште ятыр! —
Шӱрден чарыш Изимвате. —
Нимомат тый умылен отыл.
Конденат тый лыҥ ӧрмашым,
Лач шкежат ок пале тидым:
Ышт пиж нуно ушышкетше,
Акылеш ышт тол, кержалтын.
Нуным почкышым вургем гыч,
Йыдалет гыч шийын луктым,
Нимомат мый шым кудалте —
Оптышым арчашке, тудым
Нигӧат огеш керт почын —
Почылтеш гын шкеак веле.
Ала, шонышым, тылатак
Кӱлеш лийыт, жап шумеке?!

От керт гын эше ончалын,
Мом корнет гыч конденат тый,
Коштын тол-ян тӱня мучко.
Лачак пале: Киямат дек —
Мланде лончысо тӱняшке —
Огыт кошт шке кумыл дене:
Илыше огеш му корным,
А муэш — мӧҥгеш ок пӧртыл!»
Вашештен тунам сонарзе,
Каласен шӱмбел аважлан:
«Лийынам мый кок тӱняште,
Тергыдеак кумшо кодын.
Мый лӱдде каем кеч-кушко
Нигӧат чарен огеш керт,
Пӧртылтен ок керт корнем гыч
Но кондем садак мый олным
Да налам сулен оръеҥым!
Ӱшанем гына шагал шол —
Ынже лий арам коштмемже:
Уло мо, шонем мый, тушто
Иктаж-мо тугае, кудым
Мый марий пошкудо-влаклан
Кучыктем ыле, толмеке,
Нунышт пуымо пӧлеклан
Тупынь огыт лий тунамак?
Тый, авай, мылам каласе:
Шке палет мо ӧрмашанжым?
Ачаем ойлен ыш кодо:
Мом вашлийын ош тӱняште,
Мом вара тугайым ужын —
ªрмалген ончаш йӧралшым?»
«Ачает пеш шуко ужын,
Мыламат ойлен пеш шуко.
Но пален лий: ок нал ыле,
Шкеже мом муаш шонет тый
Эн чот шерге олно семын.
Ужын тудо шӧртньӧ кердым
Озан шонымыжым шижын,
Кудо шке руа тушманым;
Ужын ший шергашым — юзым,
Чийымек, кеч-кушко кае;
Ужын шкак шӱшкан йыдалым,
Юзо оптышым — арканым
Да шинчам, чыла вошт ужшым,
Ончыктен тунамак кертшым.
Ачат тыйын ятыр ужын,
Чытен шуко йӱштым-шокшым,
Чонжо лекме дечын ончыч
Мыланем ик чыным ойлыш:
— Эн чот шерге ош тӱняште —
Шочмо суртет, кушто тыйым
Йӧратат, вучат эреак.
Коштын ончо тӱня мучко,
Умылет ала тунам тый,
Мом налаш шона мер калык
Чынжымак мотор оръеҥ верч».

КУМШО МУР
Куку мурым колнеда гын,
Але порсын гай куэрын
Мардежеш лыжган выжгалмым,
Але ший памашын йӱкшым —
Куэран Торъял кундемыш,
Лемде серышке миялза.
Вычыл-вычыл вараксимын
Мурыжо чондам вӱчка гын,
Але лай мардеж пуалме
Да кавашке ӱжшӧ кумдык-
Шындыза пӧртдам товашке,
Урылтшо тура вӱд серыш,
Кугу Юл эҥер воктеке.
Юзо шӱшпыкын чоп-чопшым,
Ош ломберын шыве-шывым,
Кӱэран куакш верлаште
Изеҥерын чыр-чыр йӱкшым,
Ший лупсан изолык мучко
Мӱкш ызгалмым колнеда гын —
Нигушкат ида кай, кодса.
Тыште, ший Элнет воктене,
Ӱвын лывырге укшлажым
Ловыкта мардеж, товатыл,
Ӱдыр таҥын ӱпшӧ семын.
А лӧзаҥше олык шудо
Нугыдо, кужу могае:
Тӧр радамышке шогалын
Сескемалтше кажне пырче —
Пуйто таҥын шинчапунжо.
Мӧр кӱэш аркаште алын —
Ӱдырын чурийже семын.
Чашкер тӱрыштӧ умлаже —
Пуйто пылыш гоч кечалтше
Кудыр, ныжылге ӱп ярым.
А кузе луй-влакше модыт
Курыкан пӱнчер лоҥгаште!
Ай, вет модыт, ой, вет модыт —
Капеш шушо ӱдыръеҥын
Шем-кӱрен шинчаж гыч пуйто
Чоя тул лектеш шыжалтын.
Эрыкан Элнет покшелне
Йӱштылеш ракатын комбо,
Шӱйжым пӱгыла тӱҥдалын,
Кычкыра кигик-когокшым —
Ончыктен тыге ший пӱйжым,
Воштылеш ик ӱдыр шырге,
Кажнын кумылжым нӧлталын.
Ой, уке, мутем ок сите —
Шкеак толза да ончалза
Ты кундемын ик моторжым:
Мо тӱняште сылне уло —
Чылажат тудлан логалын,
Погынен чыла ик верыш.
Каласем мый лӱмжым веле:
Тудын лӱмжӧ пешак данле!
Лӱмжӧ тудын — Ший Пампалче,
Ший пӱян мотор Пампалче, —
Шоҥгыеҥ-влак лачак тудым
Мер поянлыклан шотленыт.

* * *
Ой, молан эрдене таче
Тӱтыра леведын лопым,
Йӱштӧ лупс вошткойшо шерла
Олык шудышко кечалтын,
Арама лоҥгаште шӱшпык
Ший логаржым ок шӱалте?
Кочо мо тунарак лупсшо?
Але кочо ӱдыр ойго:
Шӱлыкан шӱм семыш возын,
Йоҥгалтеш мӧр олык мучко?
«Кӧ мура, тынар ойгаҥын? —
Толшыжла, Салий шоналтыш, —
Ала тиде Ший Пампалчын
Эсенланыме мурсемже?»
Лийын мурыжо тыгае,
Теве — витлыме шомакше:
«Уремет ден каяльымат,
Мӱндыр нурым ужылдальым.
Пасуэт ден каяльымат,
Олык лапым ужылдальым.
Олык гочет каяльымат,
Мучывуйым ужылдальым.
Мучывуй гоч каяльымат,
Чувар лудым ужылдальым;
Ой, пӧрдеш, ой, кычкыра вет! —
Йомдарен ала-мом пуйто.
Да шоналтышым тунам мый:
Йӧраталме ачай дечын
Тулык шоген кодмешкемже,
Кумда пасу покшелныже
Кудыр куэ лийшаш ыле.
Йӧраталме авай дечын
Тулык шинчен кодмешкемже,
Куэ вуйыш шинчын мураш
Куку иге лийшаш ыле.
Таҥ деч посна кодмешкемже,
Чевер маке лийшаш ыле —
Пеледышын лышташыж гай
Чоҥешталаш почешыже».
Чулым мӱкш ызген да пӧрдын
Мурызо Пампалчым ужын.
Тӱвыт шкетын пӧрдын тудо
Шӱлыкан, ойган эрдене,
Вашкыде ушнаш тӱшкашке.
«А молан? — Салий шоналтыш,
Эскерен вондер лоҥга гыч
Йӧраталме ӱдыр таҥжым. —
Сайлан тиде я азаплан?»
Ушыж дене пуйто йодо
Изи витньызе-мӱкш дечын,
Мом-гынат пала дыр манын:
«Ай, мӱкшем, пашаче шольым,
Волгалтат тый шийын-тойын!
Ойло: мом тынар пӧрдат тый
Шергакан таҥем ӱмбалне?
Со ызгет ший шулдырет ден,
Со мурет шыпак ала-мом.
Конденат могай уверым?
Мом тудлан каласынет тый?
Ал пеледыш гай, маннет мо?
Пӱрымашыжым ойлет мо?
Але, йышт ӱмажым налын,
Пиалан лийнет шкежат тый?
Тыйын гоч але таҥемлан
Кугу Пӱрышӧ ондакак
Ала-мом шижтарынеже?»
Но уке, ок му вашмутым.
Да пӧръеҥ паша мо тиде —
Шонкалаш мужаҥче семын?
Тугакшат вет жап ок вучо.
Да Салий пелештыш эркын:
«Тыйын толмо йолгорнетым
Шоптырвондо ончыктале.
Тыйын келгын шӱлыметым
Леве юж мылам каласыш.
Ойганен муралтыметым
Шӱшпык йӱк уке гыч шижым.
Мыйым чот йӧратыметым
Шке шӱмем, йӱлен, палдарыш!
Шӱмбелем, ойгетым мондо —
Пӧртылам кеҥеж мучашлан,
Шуктена, мом шонен коштна:
Пуалтет тенияк шыжым,
Мыйым ӱжын, ӱдырвучым!»
Ойлыш тидым, савыш вуйжым,
Лектын волгыдо аланыш,
Вара, куштылгын тошкалын,
Пурыш нугыдо чашкерыш.
«Шого! — чарыш Ший Пампалче.
Путырак содор кает тый!
Шыч ончал, шыч чеверласе,
Кидемат шыч кучо шокшын.
Вет корнет кужу да неле,
Ӧкынет шкежат варажым,
Ойырлет гын тыге йӱштын:
Сортамат от чӱктӧ угыч,
Ик гана йӱлен пытен гын,
Жапымат уэш от кондо,
Ик гана эртен гын тудо.
Мый шарнем авамын мутшым:
— Лыжгаен гын шовычемже,
Тидлан ом шорт, ом чамане —
Чаманем: йолваже кодын.
Ӱмырат эрта, ок пӧртыл.
Кӱчык манын, ом чамане —
Чаманем, шарнаш мо кодын…
Чынак тиде: ош тӱняшке
Толын кайышылан шерге
Ӱмыр солык шкеже огыл —
Шергырак ваяже, тӱржӧ,
Лывырге, уста кид дене
Ала-кӧн тыршен тӱрлалме:
Туштак — солыкын моторжо,
Тудак шол вӱчка еҥ чоным.
Мо, шонет, ала тугакак —
Нимо деч посна — колтем мый
Эн йӧратыме айдемым
Неле, палыдыме корныш,
Ондак коштдымо йот мландыш?
Миенам кумалме верыш —
Тиште онапу йымаке.
Ыштенам тушан тулолмым,
Шымле шым тул йылме гае
Куэ кумыжым пышталын;
Мландӱмбалсе да кавасе
Чыла юмым ужынам мый,
Чыла водыжым да шукчым.

Сийленам, жаплен, чылаштым
Висте, шож эгерче дене,
Шынденам шоваш тич пӱрым.
Поро Кугу Юмо дечын,
Тӱня Юмо, Кава, Шӱдыр,
Кече, Тылзе, Вӱд Ава деч,
Ӱлыл юмо-шамыч дечын
Шукак огыл йодынам мый:
Поро шоныш дене лекше,
Тӱня мучко коштшо еҥым
Чылтшак ынышт мондо манын.
Ыжым мондо Пиямбарым —
Юмын ӱдыржым, кӱтӱчым:
Ӱдыр-влаклан лачак тудо —
Эн ӱшанле, тӱҥ- эҥертыш;
Сайын пӧртылын толат гын,
Сӧренам тареш мӱйвӱдым.
А шӱжарже — кӱнчылазе,
Юмын ӱдыр-кидпашаче,
Ӱмыр чинчым кӧ кавашке
Пӱшкылеш ший шӱртыж дене, —
Нале кӧржым да кидшолым.
Кучо нунын деч пӧлекым:
Тиде име — тылзын шийже,
Кечын шӧртньыж гычын — шужо.
Юмын ӱдыр тудым волтыш
Шӧртньӧ шӱдыржӧ гыч налме
Чевер порсын шӱртыж дене —
Лачак тыйын лӱмешетак.
Теве тиде — ӱдыр солык:
Оръеҥет лияш келшем мый.
Сайынрак ончал сӱретым —
Тӱрленам мый шкетын огыл:
Пиямбар вӱден кидемым,
Тудын юзо кайык-влакше
Рашемденыт кажне палым,
Муралтен окна ӱмбалне.
Эн покшелне — патыр шоло,
Илыш пу, Сандалык рӱдӧ,
Кум тӱням ушалше иктыш:
Ошым, шемым да кавасым;
Кече могыржо — пурлаште,
А шолаште — тылзе корно,
Тупынь велже — тиде ӱмыл.
Тӱран солыкым шаралын,
Кудалтет гын юзо имым,
Юмын ӱдырын пӧлекшым, —
Ончыкта тунамак вуйжо
Кава меҥгым — кугу рӱдым,
Кудын йыр пӧрдеш сандалык;
Шӧртньӧ шужо — Кече корным,
Тудын кӱшыл, кадыр вержым;
Солык тӱрысӧ тамга гыч
Умылет: илемна кушто,
Кудо велне шочмо мланде;
Кушто тудо — кажне водын
Кӧ шинча окна воктене,
Вургыжал вуча уверым,
Кайык, пыл, мардеж ден толшым.
Эх, лийшаш ыле вӱдйогын —
Шогалде куржаш умбаке
Коремла гоч, олыкла гоч,
Кӱэран, ошман верла гоч,
Пич кожер, яндар пӱнчер гоч, —
Ончыктен тылат вик корным,
Лияшет камвочшо шӱдыр —
Йӱд кавам шкеак корем да
Чолгыж йӱлышӧ тул дене
Ончыктем ыле тылат мый
Корным шочмо-кушмо верыш
Нылле шинчавӱд чӱчалтыш,
Нылле вӱдыжгӧ шер пырче
Когарта изи чонемым —
Ик чӱчалтыш лач ок сите
Велалташ вӱдйогын семын.
Нылле чолгыжшо тулойып,
Нылле тул сескем, йолгалтын,
Шинчаштем модеш, ок чарне
Ик сескем гына ок сите
Чӱкталташ йӱд шӱдыр семын.
Тыште, шып эҥер воктене,
Тый денет чеверласем мый,
Шӱлыкан ончалтыш дене
Ужатем, тупет йоммешке.
А кунам шула йӧршешак
Курык вуй шеҥгелне эркын
Упшыш керме ӱҥгӧ пыстыл —
Почешет колтем шӱмемым:
Пеленетак коштшо тудо,
Воктенетак эре лийже!»

НЫЛЫМШЕ МУР
Шонашда туштем ик туштым:
Шуйнылеш нурла гоч шӱртӧ —
Муш гыч шӱдырымӧ огыл,
Кид ден почкынчымо огыл,
Шуареш — чылан шуреныт;
Туш висет — кужу моткочак,
А мӧҥгеш — моткочак кӱчык.
Тиде — корно! Арам огыл
Тудым «ойырышо» маныт:
Мыланна кӧ лишыл, шерге —
Пӧртылташ огешак вашке.
Теве тудо: кадыр-гудыр,
Нушкын кӱзыш курык серыш,
Куржын волыш олык лапыш;
Тӧр пасу гоч, шем кожла гоч,
Оҥго семын пӱтырналтын,
Мундыра гае рончалтын,
Адакат вӱда умбаке,
Да от пале нигунамак:
Куш конда, да мом ужат тый
Кажне савыртыш вес велне.
Ала-кушто корныеҥла
Пиална коштеш дыр йомын.
Кеч-кунаре уж, сӧрвале —
Иканаште ок пу йӱкым:
Кошт тый ончыч, корным тошко,
Кажне савыртышым шотло,
Тӱрлӧ авыртышым вончо —
Тунамжат, йӧра, муат гын.
Корно тӧрсырын амалжым,
Тореш-кутынь куктежалтмым,
Очыни, пала шагалже.
Маныт, пуйто Кугу Юмо
Икана чыла чонаным
Каҥашаш поген да йодын:
Ты тӱням ужнешт могайым,
Мом, кузе кондаш радамыш.
Толын тӱрлӧ янлык, кайык,
Айдемат миен, лач Шоҥшо —
Кӱчык йол эше огеш кой,
А молан — нигӧ ок пале.
Да колта Турийым Юмо —
Муын Шоҥшым, покталташ да
Шижтараш: кодаш огеш лий
Шуктыде Озан пунчалжым.
Пӧртылеш да юмынгайык
Каласа: вашка тыш Шоҥшо —
Чоҥгатам вончаш тӧча пеш.
Вучалтат, а тудо ок тол.
Да кая ынде Купшӱльӧ.
Тудыжат ойла, толеш да:
«Кӱчык йол, шанчашым кушкыж,
Вончынеже йӱр вӱд лакым».

Вучалтат, а Шоҥшо ок кой.
Вашлияш тарваныш Курныж.
Пӧртылмек, ойла уверым:
«Шоҥшо — тыште! Йолйымалне
Лаштыра кож укш киялын —
Лач тушан чукай кукталтын».
Да тунамак Шоҥшо шкеже,
Лондемеш шӱртнен, омса гоч
Мундырала толын возын —
Чот пӱжалтмыж дене пунжо
Пижын ваш, сур име лийын.
Пышт да пошт шога шӱлештын,
Весышт воштылын шинченыт:
«Ярненат? Огеш кӱл ыле,
Кадыр йол, вашкаш тынаре,
Ончылташ шонен чылаштым!»
Сырыш Шоҥшо, ӧпкелалте,
Савырнен — мӧҥгеш омсашке,
НЕР йымаке вудыматыл.
Ӧрӧ Юмо, колтыш Ӱҥгым —
Мо гынат, поктен шуаш да
Умылен толаш: мом Шоҥшо
Каласа лыҥ шыдыж дене.
Теве тудо — Шокшын ойжо:
«Мый палем, кузе чылаштлан
Ош тӱням ышташ сайракым,
Но ынде тегак ом ойло!
Корно-влак тек лийыт тӧрсыр,
А йолгорно-влак — лугалтше;
Ончена тунам — кӧ чулым,
Кӧ миен шуэш эн ончыч
Юмын ончыктымо верыш,
Ужына — кӧн йолжо кадыр!
Кайышт шӧрын курык-шамыч,
Вӱд йога тек лыкын-лукын;
НуР, кожла, корем, изолык,
Ер, пӱя, кӱвар-пашмаже,
Ял, урем, савар-чашмаже,
Кажнын нерже, тупшо, йолжо —
Тек нимо вияш огеш лий!»
Тиде — Шоҥшын сугынь мутшо.
Молышт, маныт, шып шинченыт —
Да санденак тыге лийын.
Корнын кужытшым сандене
Юмыжат огеш каласе.
Тидым йол гына пала шол,
Тудын йолжо, кӧ ты корным —
Ваче гоч сакен мешакым,
Ончыдеак йӱштӧ-шокшым —
Тӱр гыч тӱрыш шке вискалыш.
Ала-кӧлан корно — лачак
Тудын тӧрсыржӧ, тураже;
Ала-кӧлан — тергымаш дыр;
Ала-кӧлан тудо — орлык;
А иктажшылан — сай йӧн дыр
Ондалаш шке пӱрымашым,
Неле шонышым пуракла
Почкалтен кодаш йыдал гыч
Да мардеж почеш шем ойгым
Шалатен колташ пасушто,
Ӱмыраш азап-туткарым
Корнывожышто пӧрдалше
Кӱ йымак кодаш шуралын.
Ай, Салий, чолга сонарзе,
Пеш торашке толынат тый,
Мӧҥгетат моткоч умбалне!
Шке палет мо, кушко ӱжын
Да вӱден конден корнетше?-
Толынат тый мланде тӱрыш!
Тыште — курымашлык ӱмыл:
Жапланат огеш лек кече,
Ок ончал эсогыл тылзе,
Мардежат огеш тарвате
Тӱтыран шӧр гае шоҥжым;
Вӱд ӱмбал ош тӱтыраже
Петырен шӱч гай поргемым —
Тудын гочак вес тӱняшке
Азырен айдемын чонжым
Наҥгая пӧртылдымашын.

Нигӧат ок иле тыште,
Ок тарваныл, ок йӱклане:
Лачак нулго — шоҥго, шеме,
Лач ир кӱ да сур регенче,
Да шараҥге — пу лулеге —
Шуйкала тормак укшлажым
Шем кӱчан кужу парняла.
Кушко толын лектынат тый?
Жап шотат уке эсогыл,
Лийынжат дыр огыл тыште —
Тудын йогынжо ты мландым
Ӧрдыж гыч кая кораҥын.
Ӱжакала, рвезе коштын,
Регенчан кӱэш шӱртнедыл,
Лакыш йоҥылыш тошкедыл,
Кушто шолын льывыр-лювыр —
Ялт вувер куван руашла —
Лавыра, пӱрген аярым.
Коштын каче, тӱрлӧ велыш,
Тымык верыш логалмешке,
Тайыл серышке лекмешке.
Ончалеш — куп ер, йыргешке:
Пылым шӱтышӧ окна гай.
Тушто — лудо, шулдырлажым
Лупшкеден, модеш йомартлын*:
Шӱалта чевер чапажым,
Я чыка да вӱдыш шӱйжым,
Ала-мом шеҥеш йымалне.
Я адак, тӱжваке лектын,
Чывылта пелганде шӱйжым,
Тугакат шийла волгалтшым.
Да Салий ӧреш моткочак:
Тевыс, шонымыжо тудын,
Теве — лым лийде кычалме,
Теве тудо — шерге олно,
Келшыше сулаш оръеҥым, —
Шӧртньӧ шулдыран Ирлудо,
Капше — ший, вуй-йол — вӱргене!
Кушто, кӧ тыгайым ужын,
Кӧ кертеш тыгайым налын,
Кӧн сита мотор сатужо
Вашталташ Ирлудо дене?
Ямдыла сонарзе пикшым
Да луктеш лодак гыч Шыпым —
Намиен, пошкудо-влаклан
Лудым ончыкташ чонаным.
Чымыш пикшым пел ӱнарын,
Колтыш пеҥгыде пикшвӱчым —
Йӱк лукде чоҥештыш умдо,
Нимомат ойлен ыш кодо,
Ыш каласе: такшым, лудо
Тудын шонымыжо огыл —
Янлыклан кошташ тунемын,
Но оза тыге кӱшта гын,
Тыршыман — ок лий вес семын.

Теве перыш пу мучаш ден
Лудын вуйжымак пикшумдо —
Йыр кундем йоҥгалтак кайыш.

Умдын вуйжо пушкыдеме,
Пуйто тудо — портыш веле;
Шып, шот деч посна йыр пӧрдын,
Пыстылан мучашыж дене
Керылт шинче куп пундашыш —
Лие сылне пырыспочын,
Мамыкан саганын вуйжо.

Чапле умдыжым сонарзе
Муаш лийдымын йомдарыш.

Да Чолгам лодак гыч нале:
Тудо, такше, пешак шуко
Лудо вӱрым йӱын ончыш!
Ыш лий гын кучаш чонаным
Шӧртньӧ шулдыран Ирлудым —
Ший капаным, той вуяным —
Садиктак налеш, кеч пуштын,
Но шуэшак шонымашке!

Чымыш пикшым кертмыж наре,
Уло вийын тӱҥдыш Кечым —
Шӱшкалтен, Чолга чоҥештыш,
Луктын чоным налше семым,
Шижын эрыкын ракатшым
Да шонен йӱашак вӱрым.

Перныш умдо лудо вуйыш,
Той тӱсан чевер тамгашке, —
Йырым-ваш сескем шыжалте,
Шергакан пелганде кӱла
Шыжалт кайыш леве вӱдыш,
Но шӱтен ыш керт пикшумдо,
Лачак нузылтыш коваштым.
Лудын шӧртньӧ пыстыллаже
Тудым шырпынак шалалтышт
Лустыртен вияш-рыҥ капшым,
Кышкышт шелыштын чырала;
А шанчаш-влак возыч вӱдыш,
Савырнен кукшу киякыш —
Чапле умдыжым сонарзе
Ӱмыреш ынде йомдарыш.
Но лудат тетла ыш вучо:
Кычкырен нӧлталте южыш
Да коден лач шӧртньӧ муным,
Йоктарен ал вӱрым мландыш,
Тиде лоп гычын чоҥештыш.
Шинче кӱ ӱмбак сонарзе,
Шӧртньӧ муным кидыш нале —
Лектыш таче тидак велыс,
Теве мо пиал деч кодо.
А лодак йоҥгеште, ярсыш.
Да могай ынде сонарзе
Сӧйлык ик пикшумдо дене?
Утларакше, тудо — сарзе!
Шоналтен, Салий пестер гыч,
Корно лачыж гычын лукто
Да пулвуй валан шаралтыш
Мондаш лийдыме пӧлекым —
Солыкым, чевер тӱраным.
Шарнеда дыр: Ший Пампалче
Пуыш тудым товатмутла,
Вучаш сӧрымӧ шомакла.
Солык йырысе тӱрлем гоч
Пӱтынь корным тудо ужын:
Каналташ, малаш кушакын,
Тӱрлӧ нелылык-чаракым,
Чын каяш ончалме палым —
Да теҥгече толын шуын
Солык ончыктымо тӱрыш:
Кӱрылтеш тышакын корно.
Ну, а таче солык мучко
Сылне порсын ургыш семын
Угыч корно почылт шинчын,
Лач тамга ынде вестӱрлӧ —
Лудын чолгыжшо тамгаже.
Мӧҥгӧ велыш шӱртыгорно
Ончыкта, а лудын сынже
Шижтара дыр вашлиймашым
Угыч сусыр кайык дене.
Да Салий тӧрштен кынеле,
Лачыш пыштыш шӧртньӧ муным
Мландыш вочшо вӱр тамга гоч
Рашемден куш кайышашым,
Мардеж дечын писын куржо
Угыч кече коштмо велыш,
Лишкырак шӱмбел лондем дек.
Шӧртньӧ шулдыран Ирлудо,
Капше — ший, вуй-йол — вӱргене
Пӱсӧ шикш деч утлымеке,
Чоҥештен, да шулдыр ӱмыл
Кава мучко ийше пылла
Мланде кумдыкым леведын;
Шулдыр йӱкшӧ дене темын
Ир кожла, чатка кӱсото,
Ӱмылан чашкер, изолык,
Чара вер — кечеш волгалтше.
Вӱр шырчаже-влак, чӱчалтын,
Шаланеныт тӱня мучко,
Вес чия дене ӱмбачын
Чиялтен ужар пӱртӱсым;
А почешышт вондерла да
Курымаш пушеҥге укшыш
Шергакан поянлык велын:
Той, вӱргене але шӧртньӧ.
Шогалде, йолешке куржын,
Но эреак ончылтеныт,
Эре ончылно йӱленыт
Я изи, я сип кожла-влак:
Олача-мотор, вошт койшо,
Лапчык ашык гай волгалтше —
Пуйто вуй ӱмбалне лийын
Пеш кугу, чевер шыҥалык.
Ыш му лудыжым сонарзе,
Но тудлан садак рашеме,
Молан солыкышто корным
Тӱрлымӧ чевер тӱс дене:
Лачак вӱр ден шӧртньын тӱсышт.
Шӧртньӧ тӱс ӱмбач йошкарге
Тиде мӱндыр-мӱндыр корно,
Очыни, пеш тӧрсыр, неле,
Касараш тудлан пуалтын:
Тушто кажне шӱртӧ пырчын,
Вӱр да шӧртньӧ дечын мушкылт,
Ялт ужар тӱсан лиймешке!

ВИЗЫМШЕ МУР
Мом ышта марий айдеме,
Унала толеш гын шыже:
Кунам кинде клатыш возын,
Агун тӱньык ок лук шикшым,
Каналта кунам сапондо,
Вате-влак кынем чыкат да
Ешарат умлам мӱй пӱрыш;
Вӱталаште, левашлаште
Пушлана тенийсе шудо;
Ӱдыр-влак шинчаш кошташышт
Надырым погат ял мучко?
Мом ышта марий тыгодым?
Чын, вуча тунам Угиндым!
Шуын жап, миен кӱсотыш,
Сӧрвалаш Ош Кугу Юмым:
Тауштен пасу перкелан,
Вольык, мӱкш, сонар перкелан,
Ончыклан йодаш эсеным
Ешлан, родо-тукым-влаклан.
А тений — Тӱня кумалтыш:
Тӱҥ карт сомыл — Выльып валне;
Шӱдӧ еҥ полша арвуйлан ;
Шӱдӧ еҥ каен увер ден
Марий илыме верлашке;
Кечым палемден, тыш ӱжмӧ
Шымле шым ош юмо-суксым —
Мер кӱсотыш, тул воктеке,
Кушто тутло сий вашке пеш
Нунылан лиешыс ямде.

А ошемдыме вынержак
Уло кумшӱдӧ вич ярым:
Ваш урген, кумалтыш отым
Пӱтынек печен налашышт —
Нимогай осал-шем шӱлыш
Ынже пуро манын тушко.
Ты кумалтышлан вӱташте
Погынен пеш шуко надыр:
Нылле шым тага да шорык,
Коло вич тул гае презе
Да шарвоч — лум гае ожо;
Кайыкшым шотлен от шукто.

Кажныжым вуча пылпомыш
Унала — пӧртылдымашын:
Нӧргӧ шудыш, вӱд сер тӱрыш,
Йол логалдыме верлашке —
Пойдараш кӱтӱм, кавасым.

Ожо — Кечылан сӧралтын,
Алмашташ шоҥгемше Шордым:
Тудыжын пытен йол вийже,
Кӱчшӧ чылт кыралт-нӱшкемын —
Кава тайыл дене кӱшкӧ
Кечымат ок керт нӧлталын
Да вола, вола, яклештын.

А налеш пӧлекым Кече —
Шым арня гычак ош ожо
Наҥгая, шынден орвашке,
Тудым утыр-утыр кӱшкӧ,
Кажне нӧлтмылан шеч наре
Кужемден пылпомыш корным,
Туртыктен пычкемыш йӱдым.
Чылажат шот дене ямде.
Теве толыт ӱжмӧ-шамыч:
Лӱшкеан, тыглай орва ден,
Тораракышт — яраимньын,
Лишылракышт, шукышт — йолын.
Кӧ ош шорыкым вӱдалын,
Кӧ коклаш ишен ош комбым
Але мужыр чывым, лудым;
А вургемышт ошо-ошо,
Ай, чевер оҥ, шокш тӱрлемышт;
Ӱштышт мучко — тӱр гай ургыш,
Ший йолва кеча лойгалтын;
Пор гай ыштырышт ӱмбачын
Кандырам чаткан, тӧр пидме;
Ал-чевер ниян йыдалышт…
Рудымек, шнуй ото кӧргыш
Тошкалаш яндар йол дене.
Ӧрмалгет, ужмеке тидым:
Куэр огыл дыр тыгела —
Модыктен йолва-парчажым,
Ош кап-кыл дене волгалтын —
Лектын корнышко эрдене?
Каласен, кернак, от шукто,
Кӧ кумалтышышке толын —
Арняжат докан ок сите
Лӱм денак ойлаш чылаштым.
Каласен лач эн торажым,
Чапым налшыжым ойлем мый —
Эн чолгажым да уланжым.
Юл воктечын, курык сер гыч,
Янйыгыт шоляшыж дене
Оньыжа Аказ тыш толын.
Тиде он — Акпатыр тукым,
Эргыже куатле Сярын;
Ошпӱнчер кундем гыч ӱжын
Лӱмлӧ Кӱшылым, Кучманым;
Вӱтла сер да Шуходол гыч,
Лишыл ер, эҥер кундем гыч
Пакшывам да Рошым налын;
Пурла сер кум курык дечын
Шкеж пелен конден Сарбосым,
Кутюркам да Шерекейым;
А эше кум иза-шольо:
Патый, Патыраш да Патык —
Курык шойыл тӧр верла гыч
Иквереш толаш вашкеныт.
Чапле тукым эрге-шамыч,
Кажныжат — чолга талешке.
Можо нуным тышке кондыш
Нелын кертше лӱкӧ куп гоч,
Еҥын коштдымо кожла гоч,
Вич гана алмаштыл имньым,
Вӱд денат каен кок кече —
Нуным, тале нары-влакым,
Патыр тукымын йочаштым?
Я, шонет, уке шке отышт —
Юмо-шамычлан кумалын,
Сӧрвален, пуаш пӧлекым?
Лач тыгак те йодыда гын,
Ӧпкелалтыт ӱмырешлан:
Калык вожлан шкем шотлат гын,
Уло дыр тидлан амалже?
Вет Онайышт — юзо шоҥго,
Кугыеҥ, у мландым почшо —
Лийын эргыжак Онарын;
А Онар — чылан палатыс,
Мландаван да Юмын шочшо.
Вет Онай, коден да мландым
Юмын еҥже, суксо лийын:
Курык Кугыеҥ — у лӱмжӧ.
Кум куатле уныкаже —
Але: Пиалан Кум Патыр —
Тыште тукымым шареныт.
Тале пикшызе Акпатыр
Чодыран кундемыш толын,
Ӱмылан Какшан воктеке,
Но вара каен Элнетыш:
Тудын тукым улына ме —
Шарныза эреак тидым.
Кожлам руышыжо, Одо,
Эркын ден каен йӱдвелыш —
Туштак кызыт тудын тукым.
А Чолман, уста имнешке,
Шке лӱмден кугу эҥерым
Да эше айлен Ошвичым.
Кырыкмары велне ятыр
Ял кӱсото да мергӱсӧ,
Южыштлан кум курым наре.
Аказ он шкежат карт семын
Коштыныс Сӧрман эҥерыш,
Кушто Цӧклым-пӱнчӧ уло —
Калык жаплыме пушеҥге:
Пӱнчӧ дене Кугу Юмо
Вола мландыш ӱжмӧ годым.
Пагален акретсе шотым
Юмылдаш вер ятыр уло,
Да Элнет сер ото огыл
Сымыстарыш сарзе-влакым —
Алгаштарыш Ший Пампалче!
Еҥже-влак ден Чолман вечын
Торкан князь шке толын лектын —
Улмаш мӱндыр сарзе-влакын
Кугыжашт да атаманышт.
Суас-влак Ахмет-султанлан
Лач ты лӱмымак пуэныт,
Сулен тидым патыр капше.
Мо лиеш да мо ок лийжым
Шке терген, пуэн каҥашым;
Ик ганат тушманын йолжо
Мландыжым тошкалын огыл.
Налын эргыжым пеленже,
Алама ушан Маржаным:
Шешкылан, ушан-шотанлан,
Шке кучемжым кодынеже —
Колымекше, тек кеч тудо
Шкеж гаяк сакла чылаштым,
Кораҥден азап-зияным.
Толыныт Поняй да Сезе,
Кенчывай, Камбар да Ямыш,
Пыргынде, Пашбек да Таймыр.
Да тугак Торкан Урал гыч
Сӧрал Танып вӱд воктечын
Тышке вашкыше Ряжаным,
Тудын вӱдымӧ кок сарзым:
Шем Кармайым да Аймакым —
Налын корнышто пеленже.
Ломберан Какшан сер дечын
Толыныт: Чорай — сӧй патыр,
Да Ашплат — апшат, уста пеш;
Алмакай — чыла каҥашым,
Погынлам вӱдаш аярле;
Чемекей, Ятман да Шабык,
Сапар ден Яндуш да Пайгыш —
Лужавуй-влак, шке кундемлан
Эн пагалыме еҥ-шамыч:
Нунын мутышт — вурс я шӧртньӧ,
Койыш-шоктышышт ший гай,
А пашашт ушан, пайдале.
Кеч-могане лийже погын —
Каласеныт нунак веле
Суапан Пытартыш Мутым.
Пеш тора йӱдвел кундем гыч:
Кайыклан поян нурла да
Ир Тупса, Пержа, Воя деч,
Кушто сай пошкудо семын
Шанчара ила да Ярын, —
Маска нур да чонлан лишыл —
Вет кугезышт лач тышечын —
Лемде вӱд, Торъял кундем гоч
Эре калык рӱжге толын;
Толмо семын йогын кушкын
Родо-тукым-шамыч дене,
А вӱденыт Той ден Ямбос.
Лаж эҥер да Виче сер деч
Кок тӱшка поче лишемын:
Кукарка вӱден гын иктым,
Шурма вел гыч конден шоҥго
Чимале, улавуй семын
Могай корно ден кайышашым
Ончыктен шинчен орваште.

Эргыже уке шол шкенжын,
А эрвелне эн поян да
Эрыкан, кумда вер-шӧрым
Шке кучаш пытен ӱнарже.
Ожно пешак тале онын
Ик ӱшанле тосшо кодын —
Одо тукым Кӱлмез-патыр.
Тудо — шоҥгылан эҥертыш:
Шкеж гаяк чолга Сави ден —
Ӱдыр шочшыж дене — коктын
Оролат ты мландын чекшым.
Да ынде чылан мужедыт,
Кӧ кодеш алмаштыш семын:
Малмыж гыч куатле Полтыш,
Кукарка — Йӱксерын онжо?
Я чыла кодеш Кӱлмезлан?
Тыгерак, кок кутыш йогын
Толын кок вӱдтолкын семын;
Ышт лук уто кочо мутым,
Шерыжат шукак ыш йоҥго.
Йомын толшо ик лужа лач —
Ик тӱшка гычат кеч огыл,
А тугай кокла гыч, кудышт
Кеч-куштат шке еҥ гай койыт –
Алама чонан Пектемыр,
Кӧн «лузга» гына шомакше,
Со куржталын тышке-тушко
Вынер куымо шушала,
Ойласен он-шамыч дене,
Шоҥго дене пеш ушанла —
Пуйто тынысле коклазе.
Ну, а мом шонен тыгодым —
Варарак эше ойлем мый.
Те кунам-гынат миенда
Ожсо волгыдо кӱсотыш —
Нунымак миргӱсӧ маныт —
Але тиште, ял ден коштмо
Изирак, чатка кӱсотыш?
Шӱлыш-чон дене кӱзенда —
Удылмут почеш, шикш семын —
Вигак Юмын тӧрза ончык?
Юмо-суксо-влак коклашке
Шинчында ик ӱстелтӧрыш,
Кажныжым сийлен алалын,
Да чытен-йӱлен вученда
Вашеш толшо поро палым?
Паледа гын тидым сайын,
Ыҥледа тунам шкежат те
Ты кумалтыш годым лийше
Путырак кугу азапым.
А уке гын, шомакемлан
Ӱшанаш йодам: вет тушко
Ончалаш ом керт мый ӱжын —
Огыт пурто Юмын отыш
Ньога-шамычым, йот еҥым.
Кок сутка шуйнен кумалтыш,
Кумшыжлан, ош печым налын,
Калык ото гычын лектын.
Лач куан ыш кой шинчаштышт:
Ала-молан Поро Юмо
Налын огыл тӱсан ожым;
Ончыч сӧрымӧ пӧлекым —
Ший пунан ош аргамакым —
Йӧрдымашке Юмо луктын.
Карт лӱс гоч оптале вӱдым —
Ожо ыш почкалте тудым,
Туп коваштым ыш тарвате.
Аказ он шӧртнялге ожым
Темлыш шкеж дечын пӧлеклан,
Но тудат эсогыл пыртак
Ыш рӱзалте патыр капшым.
Пуынешт ыле Торканын
Кайык гае оргамакшым —
Ыш тарвате капшым ожо,
Йӱштӧ вӱдым ыш почкалте.
Лийын мӱндыр уна-влакын
Ятыр имньышт, чапле ожышт;
Сур-шемалге — шоҥшо гае,
Рывыж гай чевер, йошкарге,
Шем-кӱрен — кожла маска гай,
Я шӱч гае тӱвыт шеме,
Олача я кӧк, но шоҥго —
Икманаш, иктат ыш келше:
Ышт му волгыдо тӱсаным.
Шӧртньӧ тӱсын выльгыжалше
Кум ияш ик ожым веле —
Ынде палыме Пектемыр,
Тудым кушкыж, тышке толын —
Юмо ыш васартыл, нале —
Моло онлан кӧранашышт.

КУДЫМШО МУР

Отылан пасу ӱмбачын,
Шулдырлам иктӧр лупшалын,
Кайыккомбо-влак эртеныт —
Тӱшкавуйын мутшым колышт,
Пужгалаш тоштде радамым.
Ой, пеш мӱндыр нунын корнышт,
Пеш ноен, канаш воленыт
Вӱд воктеке, олык лапыш,
Вес тӱшка дене варналтын.
Йӱк-йӱан темен кундемым:
Когоклат, ваш-ваш шудалыт,
Йӱштылыт, чӱҥгат, куржталыт —
Пуйто тӱвытак монденыт
Комбо койышым, рат-шотым,
Кугыракын ойжым, ушым;
Пуйто йӧршынак монденыт
Кушко, молан кайышашым,
Ӱрыш* ушнымын амалжым,
Юмын пӱрымӧ радамым.
Лач тыгак лӱшкеныт, шолын,
Ото гыч кумал лекмеке,
Шора ден Элнет кокласе
Тӧр, кумда лоп верыш толын,
Тысе, ӧрдыж марий-шамыч —
Наледаш, темлаш сатуштым,
Ончалаш оҥай таҥасым:
Кӧ да мош налеш Пампалчым.
Толыныт чылан уждеак:
Ыш сӧрӧ иктат мӱгиндым,
Лупш денат нигӧ ыш покто,
Ыш вашлий мӱй пӱрӧ дене.
Нунылан мо эр-эрденак
Ӱдырвучын ӱжмӧ йӱкшӧ
Вӱд ӱмбач тораш йоҥгалтын —
Вет сонарзылан, Салийлан!
Кычкырен пайремыш огыл
Я имнешке-влак таҥасыш —
Мӱндыр корно гыч сай таҥжым
Ӱжын, налже ман пыдалын.
Йӱк-йӱан темен кундемым.
Тиде койыш-шоктыш верчын
Ок пагале ыле калык
Юмын кайыкым эсогыл —
Кеч йӧра, тӱшкаште лектыт
Эрыкан, чолга да тӱткӧ,
Ушым палыше орол-влак:
Лач нунак мондат кочшашым,
Огыт код мален зияным,
Налме сомылым ӱмбачышт
Огыт шу керек изишлан.
Ну, а Юмо калык-влакым
Йӧршын жаплымым чарна дыр,
Огеш код гын еҥ коклаште
Акылан да ончык ужшо.
Орчама пошкудыж-влаклан,
Туштылен, Кугу Каҥашын
Лукмо ойым умылтарыш:
«Нӧлталтеш эрдене кече —
Чеверта куэ лышташым;
Кечывалым чот пелта гын —
Когарта пеледыш вуйым;
Ял шеҥгек шинчеш кастене —
Вела ӱмылым пел мландыш.
А олмешыже эрдене
Кугу сутлык нӧлталтеш гын —
Вӱр велалт кая тӱняште».
Но нигӧ ыш колышт шоҥгым;
Да пунчал верчак йӱкленыт,
Моло деч шылтен шинчаштым,
Шып шотлен толшаш шийвундым.
Ынде лӱдыныт моткочак.
Каче-шамычлан шижтарыл
Ойлышат тунамак лектын:
«Ида шого кож йымалне —
Пӱгыльмӧ пера вуйда гыч,
Локама йымак ида шич —
Шуралта тупдам шу-име,
Ида ончо Ший Пампалчым,
Тасмамат ида пӧлекле,
Ида темле ош мӱгиндым,
Марланат ида ӱж тудым —
Ӧпкелашда ынже перне!»
Кӧ пышта шомакым ушыш,
Кӧ келша тыгай ой дене:
Ончыкта мо лӱдмым каче,
Шонымашыж деч кораҥын?
Нигунам огеш лий тиде:
Рвезе шӱм кертеш мо колышт
Шке уш-акылжым, еҥ ойым
Да сеҥен лыҥ чон шижмашым?
Нигӧат, уке, ыш шӧрлӧ —
Лач шоналтышак гын веле!
«Пеҥгыде Элнет сер пӱнчӧ —
Ынже тодылт товарвондо.
Кӱкшӧ курыкшо Элнетын —
Орва кылымдет эскере.
Качыштат удажак огыл —
Шӱйлан веле ынже перне!..»
Ӧрмалгеныт шоҥго-шамыч;
Коктеланымыштым ужын,
Алмакай Кугу Каҥашыш
Толын шке, конден Чорайым
Да ойлен пуэн шке мутшым.
Каласен лондем гыч вигак:
«Вӱдышкӧ пыштен шӱрашым,
Тул ӱмбак шынден шолташ гын,
Ок лий пучымышым угыч
Савыраш тугаяк пырчыш.
Шке сийдам тамлен ончашак
Мӧҥгыда унам ӱжмеке,
Сийлыде, нигӧм, тугеже,
Ида лук ӱстел кокла гыч:
Ынже код нигӧн ӧпкеже,
Ынже ойло кочо мутым;
Лектышт темын ӱстелтӧр гыч,
Ынышт кай, озам шудалын, —
Ойлышт лач тау шомакым
Пагален сийлымыланда.
А тидлан огеш кӱл шуко:
Тек таҥасыште сеҥалтше
Шке шӧрла мотор пӧлек деч
Да тетла ок пӧртыл тышке,
Ӱдыр верч ӱчашымашке.
Иктымак тӱя, ида ман —
Ончычсо ой деч кораҥын,
Кеч изишлан чакнеда гын,
Кондеда пеш шуко ойгым
Шкаланда, эшежым моло
Кызыт тынысле кундемыш:
Иза-шольо-влак вашпижыт,
Вӱдылеш шӱм-чоным шыде;
Тӱлыжгат ава-влак, шортын;
Эҥерна ташла вӱр дене,
А шӱмна туртеш, шӱч лийын, —
Да тунам Элнет кундемым
Калыкна карга эрелан.
Очыни, перна ойлашак
Ожно лийше ик оҥайым;
Тидым кӧ пала — ок ойло
Нигӧлан, ашна шылталын.
А молан? Шке ыҥледа дыр.
Кушто лийын, раш ом пале,
Но манамыс, лийын тиде!
Ик кундемыште иленыт
Ийготан марий ден вате.
Шочшышт икте веле лийын:
Вуеш шушо сылне ӱдыр.
Жап шумеке, толын лектын
Рвезе каче ты илемыш.
Каче сай: ушан да патыр,
Кумылжат ласка да поро —
Путырак келшен авалан.
Ӱдыржат, аважат колышт,
Солыкым пуэн тунамак,
Палемден икойыш толмым.
Саде каче лектын веле —
Весе тӱкалтен окнашке.
Йылмылан уста тугае,
Пеш чолга, поян — сандене
Путырак келшен ачалан.
Лектын шинчын: ӱдыр солык
Тудланат садак логалын.
Да тунамак кумшо толын:
Ялт сӱретысе гай каче —
Ӱдырлан келшен моткочак —
Солыкым пуэныт кидыш.
Лач тунам шинчам кареныт:
Томашас — ик ӱдыръеҥым
Вет кум качылан сӧреныт!
Шӧрлашат ынде сай огыл,
Пайлашат ок лий оръеҥым.
Мом ышташ? Мужаҥче деке
Вашкыман, йодман каҥашым.
А мужаҥчет шоналтен да
Манын: «Пыштыза шепкашке
Пий ден пырысым, азала
Ош вынерыш пӱтыралын;
Кушкышт, кочкын чызе шӧрым,
Кас еда, шепкам рӱпшалын,
Сылне мурым муралталза —
Вот лиеш эше кок ӱдыр,
Кум ака-шӱжар пырляже!»
Нунетат тыгак ыштеныт.
Да вашке кум сылне ӱдыр
Кум чӱчалтыш, кум тулойып,
Кум шер пырче гай иктӱрлӧ, —
Кудо шкеныштын, эсогыл
Шоҥго-влак шкештат лугеныт.
Кум сӱаным пайремленыт,
Да вара ош тӱня мучко
Ӱдыр-влак посна каеныт.
А идалык гыч кум мужыр
Иканаште толын лектын.
Веҥыж-влак деч оньо йодын:
«Могайрак тендан еш илыш?»
«Илена, — ик веҥе манын. —
Но чужла ватем кокланже,
Удыра, кушеч логалын».
«Те кузе?» — вес веҥым йодын.
«Сайынак, — малдалын тудо. —
Лач опта ватем пий семын,
Кожгата, ырлен, чылаштым»,
Кумшо веҥыж дечын йодын.
«Пешак сайын, — манын кумшо. —
Ик ой дене илена ме».
Пеш шукерте тиде лийын.
Ты кум ешын тукым-влакышт
Шаланеныт тӱня мучко,
Нигӧат ок пале — кушко.
А молан ты мутым луктым?
Вате чӱчкыдын чужла да
Амал деч посна «опта» гын —
Палыза, кӧн урлык тудо!
Палыза: чыла титакше
Мутым кышкылтше еҥ-влакын!
Кертыда теат тыгайлан
Шыдешкен да ӧпкелалтын,
Но ондак шкендам ончалза:
Ужыда мо ойыртемым?»
Йӱк лукдеак, шоҥго-шамыч
Колышт лектыч Алмакайым
Да, аклен ушан шомакшым,
Темлышт тӱҥ тӧран пашажым
Пӱтынек шукташ тудланак:
Тӱрлӧ вечын тергымеке
Тышке толшо кажне качым,
Кӧ сеҥен, а кӧ сеҥалтын —
Ужаташ икгаяк порын.

ШЫМШЕ МУР

Кумшо кече Элнет тӱрым,
Кок эҥер кокласе лапым
Тӱмыр-шӱвыр йӱк темалын;
Имне-влак колтат шинчалын,
Чумырген шогалын калык.
Кумшо кече мӱндыр таҥжым
Ӱдырвуч ӱжеш, ок чарне:
Ӱшанен, вуча пыдалшым.
Кумшо кече ужалат пеш —
Тысе калык чылт тыгайжым
Ужын огылак ондакше
Да ужеш мо весканаже.
Мом гына вет огыт темле:
Тӱрлӧ пырчым да шӱрашым,
Мушым, торыкым, кӱляшым,
Ӱйым, мӱйым да вынерым,
Шылым коштымым да колым;
Вольыкым темлат да межым,
Шӱштым, пушкыдо коваштым,
Той-вӱргеньым, кӱртньым, шӱйым,
Чылажат кая тӱшка ден:
Вольыкым погат кӱтӱшкӧ,
А кырча-марчам — улашке,
Кугу вочкыш да ний комдыш.
Кумшо кече, лым лийдегыч,
Таҥаса кок тале тукым:
Кырыксир шога Аказын
Шольыж велне — Яныгит верч,
А эрвел — торжа Торканын
Аҥыра Маржанже верчын.
Молышт чарнышт кучедалмым,
Юмо ончылно товатлышт:
Нимогай ӧпкем да шыдым
Помыш кӱла огыт кучо,
Шонашат чарнат Пампалчым;
Кӧ сеҥа таҥасымаште —
Ӱдырат тудланак лийже.
Теве шӱвыр-шамыч йымышт,
Тӱмыр-шамычат шып лийыч.
Шоҥго-влак кок ший пӱкеным
Тӧвакаш конден шогалтышт —
Сеҥышылан да оръеҥлан;
Ужын кертше пӱтынь калык
Чапле мужырым умбачак:
Нигӧ деч мотор оръеҥым —
Ший пӱян мотор Пампалчым,
Увертарыме марийжым —
Кӧ кугу чондайже дене
Ӱмылтен сеҥа чылаштым.
Пӱкен деч Торкан ок торло
Да ковёрышко тошкалын
Йыгыла: «Оръеҥже кушто?»
Ший пӱкен эше яра гын,
Ӱдыръеҥ миен шичмешке,
Тӧра-влакше огыт ойло,
Кӧ сеҥен ӱчашымаште —
Кӧ лиеш ынде марийже.
Но пала шукертак калык
Сеҥыше поянын лӱмжым:
Тиде шоҥго Торкан онын
Ик парня гай ик йочаже —
Луатвич ияш ораде,
Чылт ньога ушан Маржанже.
Тӧра-влак ойлат Торканлан:
«Ӱдыръеҥ чия дыр, еҥым
Колтымо ӱжаш шукертак».
Шоҥго князь карале шыдын:
«Весым колтыза, тугеже!
Я уке гын, шке колтем мый
Сарзе-влакым ӱдыр деке!
Тиде ӱскыртым кондашышт
Шӱдӧ сарзылан кӱштем мый!»
Алмакай-тӧра вийналте,
Кӱшкырак нӧлтале вуйжым,
Пуыде тошкаш лӱмнержым,
Ты чытамсырлан пелештыш:
«Тый лыплане, он: эше вет,
Кӧ сеҥен, ышна ме ойло
Юмо ончылно шке огыл
Ойленат тый товатмутым —
Колышташ мемнан шомакым?
Шке мутетым пудыртет гын,
Калык ончылно эрелан
Шӱктарет алал лӱметым
Да, шоячылан шотлалтын,
Тӱлашет перна шийвундым.
А лияш тынар чытамсыр
Шоҥго онлан ялт ок йӧрӧ».
Мут лукде, саҥга йымачын
Шыдешкен Торкан ончале:
Нигӧат тымарте тудым
Чылт тыгежак ыш шылтале.
Шогыза, иктаж-кӧланже
Пӧртылта садикте ӱчым —
Лач йӧнан амалже лекше.
Лач тыгодым, кочыртатыл,
Шулдырлам капка шаралтыш,
Тӱмыр-шамыч так пералтышт,
Шӱвыр-влакышт сигыральыч,
Но тунамак пуйто шӱртньышт,
Калыкат шогале тӱҥын —
Чыланат Пампалчым ужыч.
Мо тугае: ӱдыр шкетын!
Кидпӱан гыч тудым налын,
Каче ончык кодыл* толшо
Ӱдыр-влакше кушто улыт?
Ончылшогышыжо кушто?
Кушто тӱрлымӧ вӱргенчык —
Вуйлеведышыже кушто,
Да молан чурийже почмо —
Кеч-кӧат кертеш ончалын:
Шинчавочмо деч ок лӱд мо,
Ожнысо йӱлам монден мо —
Шылын илыше овдала;
Я тунаре тудо покыр —
Ямдылаш монден эсогыл
Ӱдырйӱышлан вургемым?
Кушто тудын вуйшиемже,
Ӱдыр упш, вуйиме кушто?
А шӱйшӱдыш, йолван ӱштӧ,
Кӧрж, шергаш, кидшолжо кушто?
Да кузе тыгай вургем ден
Калык ончыко шогалын,
Шинчамат ок шылте вожыл,
Шинчавӱдым ок йоктаре,
Тувыр шокш дене чурийжым
Петыраш, шылташ ок тӧчӧ?
Тӧвакаш Пампалче кӱзыш,
Но ышат ончал Маржаным
Да тулар кашаклан огыл —
Шоҥго-влаклан вуйжым савыш.
«Те каласыза, ушан-влак,
Мом ышта ыле вес ӱдыр,
Изи шондыкыш сӱанлык
Уло погыжым шылтен да
Жап шумеш перегынеже,
Нимомат ынеж логал гын?
Да иктат жап дечын ончыч
Тушко ынже шӱшкылт манын,
Суравочшым эн ӱшанле
Ик ороллан кучыктен да
Ужатен колтен торашке;
А орол сӧрен, йодмеке,
Пӧртылташ озажлан тудым.
Мом ышташ: вет ӧкымешак
Саде ӱдырлан еҥ-шамыч
Ыштыктат вес суравочым —
Ойлыза, тыге лиеш мо?»
Шоҥго-шамыч вашештеныт:
«Тиде тушто — неле огыл:
Вет ик почыш улмо годым
Веле ок йом чын поянлык.
Кокыт годым — шошо ийла,
Ош кавасе лапчык пылла,
Вӱд ӱмбалсе тӱтырала
Иземеш, шула — йоммешке.
Огешат кӱл ӱдыръеҥпан
Колышташ асам каҥашым —
Аралалтше манын пого,
Суравоч иктат сита пеш».
«А туге гын, колыштса те
Ынде мыйын шомакемым:
Калыкнан шуктен йӱлажым,
Пуэнам мый солыкемым
Шӱм таҥемлан — тудо мыйым,
Йӧратен, марлан налнеже.
Сӧренам мыят сандене
Толмыжым вучаш: эсогыл
Ӱдыр солыкем ӱмбалне
Тӱрын тӱсшӧ ошеммешке,
Але пуымо пӧлекым
Шонымашыж деч кораҥше
Каче деч мӧҥгеш налмешке.
Пагалем ойдам, сандене
Суравоч огеш лий весе —
Ок лий кокымшо тулартыш!»
Ох, кузе Торкан шыдешкыш,
Упшым шуыш, ӱпым кӱрын,
Йол тавен карале: «Еҥ-влак!
Тыште ялтак мыскылалтна:
Ужалаш тӧченыт йӱксым —
Пыстылжат уке улмашын;
Ужалаш шоненыт вӱльым —
Почшымат ончыктыдеак!
МЕ молан кӱжгӱ чондайым
Тыште рӱзышна кум кече:
Лач тендамак воштылташ мо?
Я чыла марий яллаште
Почешна парням шуйкалышт
Да, мемнам шотлен окмаклан,
Тукымнан волтен лӱмнержым,
Тӱвыт лийдымым, йомакым
Уныкаштлан ойлышт манын?
Уке, мый оза улам гын…»
«Тый, Торкан, изиш туркалте,
Чынжымак оза улат гын
Кажне ойлымо мутетлан
Да эше каласышашлан;
Кучо нуным, койышет верч
Ынет вожыл гын варажым, —
Чарыш Аказ он. — Да пу-ян
Колышташ ондак озаштым,
Умылтарыме шомакым.
Алмакай-тӧра, рашемде,
Ойло: мо тиде тыгае?»
Каласен ушан айдеме,
Каласен тунам тыматлын:
«Таҥ-влак, те чылан сӧренда
Эскераш ужалыме шотым —
Пужгалаш кӱлеш мо тудым?
Мо вашталтын? Да молан те
Азапланышда тынаре?
Вет чыла, мом кызыт колда,
Ончыкта мылам лач иктым:
Ӱдыр верч таҥасымашда
Мучашлалтын огыл — тыште
Вес тавалыше улмашын.
Теве тудо сеҥалтеш да
Солыкым мӧҥеш пуа гын,
Шӧралтеш ондаксе ойышт.
Но кӧ тудо, да тымарте
Шке молан ыш пу уверым?»
Вашештен мотор Пампалче:
«Тиде еҥ — Салий, сонарзе,
Чодыран эн поро таҥже,
Саклыше акрет йӱлажым;
Ик илем гыч весыш тудо
Такырта вияш йолгорным,
Арала вӱд налме верым
Да ойла сонарзе-влаклан:
Ыштыде кугу зияным,
Кушто, мом лӱяш, кунаре;
А лодакыштыже тудо
Кондыштеш лач кум пикшумдым:
Арым, Чапым да Лӱмнерым;
Нылымшым — Поянлык манмым —
Ужмыжат огеш шу тудын:
Вет пырля шоя, чоялык,
Сутлык, намыс пижын толыт.
Патыр тумо гае тудо:
Вуйжо волгыдо парча гай,
Кидше пеҥгыде укш гае,
Ну, а чонжо — пуйто тӱҥжӧ,
Вияш рӱдыжӧ пушеҥгын.
Ик гана кӧ тудым ужын,
Нигунам тетла ок мондо,
Шӱмышкак пышта эрелан
Ыҥле мутшым, ямле сынжым.
Савырнен тӱня йыр тудо —
Эр мучаш гыч кас мучашке;
Лийын мӱндыр кундемлаште,
Кушто шудо кыдал даҥыт
Да пулвуй марте — пушеҥге;
Кушто мланде гыч кавашке
Куштылгын кышкат арканым,
Кӱзашат лиеш, шонет гын,
Тушто илыше-влак деке,
Юмыным ужаш илемжым;
Ший леведышыже тудын
Йымыктарыше тугае —
Ик тыглай еҥат эсогыл
Лишкыжат миен огеш керт,
А мия — лиеш йӱд сокыр.
Корныштак тачат сонарзе:
Лийын курымашлык ӱмыл
Шогыман тора верлаште,
Сатулан кычалын олным;
Теве-теве пӧртылеш дыр —
Кум гана пуч йӱк йоҥгалтын,
Вашкеракын толжо манын».
Шыдыж ден Торкан йошкаргыш,
Но тудат иземдыш йӱкым:
«Тӧртыкшым мыят жаплем пеш,
Но ужалыме ок келше —
Ялт ок келше ӱдырйӱыш.
А тыгай тореш икшывым
Туныкташ кӱлеш тазанак,
Да туге — весат варажым
Ынже тошт ышташ шке семын
Марлан кайымыже годым.
Кушто ужында тыгайым:
Ӱдыр, каче чылт шке семын
Йыштак кутырен келшеныт
Да, Каҥаш дечын йоддеак,
Ыштынешт лиеш сӱаным —
Ала-мом ваш-ваш сӧреныт
Да пӧлекым вашталтеныт?»
Орчама тунам лишемын,
Тӧвакаш кӱзен шогалын
Да тыге ойлаш тӱҥалын:
«Ида орло те Каҥашым,
Ӱдырым, ача-аважым —
Йӱланам пеш палена ме.
Но, коеш, жапат вашталтын —
Ялтак ожнысо гай огыл.
Ойлыза ынде мылам те:
Кушто ужында тыгайым —
Ӱдырым марлан пуат мо
Пӱтынь калык погын дене,
Шке ача-ава улмеке?
Манында: Пампалче налын
Калыкнан чыла эн сайжым,
А тугеже, калык веле
Тудын чын ача-аваже.
МЕ тунам тореш ышна лий.
Юмо вет пуа моторым
Ужалаш-налаш монь огыл:
Лийза манын поянрак те,
Пӧлекла ыле чылт весым.
Теже Юмынан пӧлекшым
Луктында ужалымашке —
Шун кӧршӧкла, корнывалне
Монден кодымо пижгомла:
Тыланда пеш огешат кӱл,
Но садикте акше уло,
Кеч изи — садикте парыш».
Лӱшкымаш тарваныш. Икте
Кычкырале: «Колышт, шоҥго!
Вет моторлык — жаплан веле:
Йӧным кид гычет колтет гын,
Чылт арам йомешыс тудо!»
«Чын, моторлык лачак жаплан,
Мом пырля конда — ок пыте,
А конда кугешнымашым,
Раш сӱретым: ме могае
Лийын кертына улмашын —
Мом ужнеже Юмо шкеже.
Шоненам: тугае олным
Налыда Пампалче верчын,
Мо кодеш ыле эрелан
Чондаеш, лачеш монь огыл,
Идым ден вӱташтат огыл —
Ӱмырашлык шарнымаште,
Тошто ой ден мурылаште,
Чыным ыҥлыше чонлаште,
Ончык ончышо шӱмлаште!»

КАНДАШЫМЕ МУР

Каласен ушан ик шоҥго,
Тудак – ӱдырын ачаже:
«Шоненам ужаш мый олным,
Ӱдырем ден ик аканым,
Но, ужам, тыгежак огыл.
Ойлынем уэш тӱнялан,
Тыланда, пошкудо-шамыч,
Мом Салий конден тора гыч,
Да олмеш нимом йоддеак,
Тыланда пуэн йӧршешлан.
Шоненам: тылеч сай олно
Лийынжат тетла огеш керт.

Мо, уэш ойлаш йомакым
Тул Ава кузе мемнан дек
Поро таҥ, эҥертыш семын
Толын да илаш тӱҥалын;
Да кузе илем оза-влак
Тудланат ыштеныт пӧртым:
Изирак окна-омсаным,
Неле чойн леведышаным,
Шикшым лукшо тӱньыканым?
Кӧ коҥгам опташда темлыш?
Але тидым ялт монденда?
А эше: пошкудо-шамыч,
Могай киндым кочкыда те?
Тыланда Салий ойлен мо,
Овда дек кузе логалын,
Да могае тудо шучко:
Шоло кӱр гае чурийже;
Кӱжгӱ пӱнчыш кӱзаш йӧршӧ
Эҥырак гае парняже;
Оҥжо гын – кужу кок шувыш,
Ваче гоч кертеш лупшалын;
Ну, а ӱпшӧ – ӱштервоштыр,
Идымым могай ден ӱштыт;
Ик шинчаже шолгым гае,
Весыже йӱд дечын шеме;
Йолкоптакше тумо ӱш гай,
Да кашка гае кыдалже, —
Тыланда Салий ыш ойло,
Ты кува кузе унажым,
Могай сий дене вашлийын?
Лавыран, пушан илемже
Мланде рожышто улмашын;
Юж тугай – кочкеш шинчатым,
Чыра тул йӧра эсогыл.
Ик лаканыште – могайже
Мушкылтыш кышкашак веле –
Ала-мо дыр пуйто шолын,
Пыш да пуш шӱлен чонанла,
Луктын шоҥым, шӱвыроҥым.
А овда уржа ложашым
Шавалтен, манеш, ӱмбакше.

Но кунам, лопка ний дене
Ыштыме кышкар гыч налын,
Сукырлам кышкен коҥгашке,
Жап шумеке, луктын нуным –
Ӧрмалген Салий моткочак:
Пушкыдо, вужга тугае
Кӱын лектын кажне сукыр,
Чеслын ӱпшышӧ да тамле.
А Салий лакан пундаш гыч
Ты руашым йышт нӱжен да
Тыландак конденыс, таҥ-влак:
Чыланат тек тамлышт манын,
Тиде сийым – шушо киндым.
Але весе – тыштак лийше:
Ойлен пу-але, Янгелде,
Тудын огыл мо пӧлекше
Чондаетым чот кӱжгемдыш?»
Лекте ончыко Янгелде,
Савыш калыклан чал вуйжым.
«Чын,- каласыш. – Тудын пелтык*
Мый улан илаш тӱҥальым,
Да теат яраш ышда код:
Тыландат изиш чӱчалтын.

Пӧлеклен Салий ик еҥлан –
Кӧжым ом каласе кызыт –
Мӱндырч кондымо ик нӧшмым,
Ӧрыктарышым, да манын,
Пуйто кынергутыш муно
Илана тушеч, шындет гын.
Пошкудет тыге шонен дыр:
Муно гыч лектеш гын комбо,
Тудын муныж гыч вараже
Вӱльыжат кертешыс шочын!
Теве кушкын «вӱльӧ муно» —
Курыкла кия пакчаште.
Да чоман тушечын лекмым
Озаэт вучаш тӱҥалын.
Но уке, олагорак-влак
Пытареныт йышт нумалын.
Вес тыгаяк муно шочын.
Наҥгаен ынде вӱташке,
Но адак ыш лек чомаже:
Имне-шамычшак тошкеныт.
Теве кумшо муно шогын.
Коҥгамбак конден пышта да
Кӱзыктен шында куважым –
Тек айда пӱкта йӱд-кече.
Ик арням пӱкта куваже,
Вес арням шинча чытенак –
Огеш шокто чоман йӱкшӧ,
Огеш йод лекташ тӱжваке.
Шинчен тылзе наре вате,
Семынже эре вурседыл,
Пуйто шувырчык ты муно:
Ожо деч посна мунчалтын,
Да чома ок лий сандене.
Шке шинчен, чылт волыдеак,
Да моткоч ӧрден, лопкаҥын –
Шинчымет каен пайдашке.

А вара печкалтын муно,
Чытыде тыгае капым;
Коҥгамбалне лийын ночко,
Шакше пуш лекташ тӱҥалын;
Шоналтеныт шоҥго-шамыч:
Моло огыл – муно шӱйшӧ!
Мыйын пече лукыштемак
Шӱк ора киен, шукертсе.
Кудалтен пошкудо тушко
Саде чатныше кавуным.
Лач мераҥ шинча улмашын –
Тӧршталтен да, ну, чымалтын!
А марий каренак кодын:
«Кучыза-а! Чомам кудале –
Пӱктен шуктыдымо але!»
Чытыза льыргаш изишак,
Колыштса, вара мо лийын.

Мый вес шыжым шӱк ора гыч
Орва тич кавуным нальым;
Немырым шолташ тунемым,
Пуштылаш*, кӱкташ коҥгаште,
Ешараш тамлан мелнашке.
Кӧ мӧҥгем пурен – чылаштым
Сийленам у кочкыш дене.
Нӧшмӧ – савырнен оксашке.
Да ынде чыла яллаште
Путырак жаплат кавуным
Да чылан, нулен совлаштым,
Мокталтат ушан Янгелдым».

«Ситыш! Пукшышда йомакым,
Мый кужун вучаш ом шоно! –
Адакат Торкан кожганыш. –
Тиде олыкышко толна
Ме яра гына шинчаш мо,
Вучалтен: толеш я ок тол
Вараш кодшо ты сонарзе?»

«Чытыза! – Пампалче мане. –
Шижтара мылам шӱмемже:
Чылт лишнак Салий-сонарзе –
Курык веле шойышта дыр.
Теве ончалза пушеҥгым:
Лым ой лий, рӱза укшлажым,
А лышташ-влак мландӱмбаке
Шӧртньӧ йогынла велалтыт –
Мый палем: Салий вашка, да
Чытыра тыге пушеҥге».
«Йоҥылыш лият, Пампалче:
Тиде шыже, шыже толын».
«А ончалза-ян эҥерым:
Молан верчын кызыт тудо
Сер воктенак ловыкталтын?
Тудын писе ошкыл денже
Уло мланде чытырна вет?»
«Йоҥылыш ойлет, Пампалче:
Вӱд лӱҥга мардежлан верчын».
«Ну, йӧра, мардежак лийже…
Но молан ок чарне тудо,
Мӧҥгешла – толеш кугемын?
Кӧ покта тыге мардежым:
Качын патыр оҥжо огыл?»

Шыпак лийыч чал коча-влак,
Йодышлан ышт му вашмутым.
Лач Пектемыр, кӧн ир чонжо,
Манмыжлак, лузга улмашын,
Еҥ кокла гыч вырт-вурт лекте
Да шогале калык ончык.
«Ме тымарте раш да тӱрыс
Шуктышна Каҥашын ойжым –
Ончыкшат она пужгале.
Но тендан пунчал почешак,
Чарныде таҥасыманыс:
Эр тӱҥалын, кас лиймешке,
Моло сомыл деч кораҥын,
Вучыде нигӧм тыгодым.
Мый колнем тура вашмутым:
Ӱдыр аклымына пытыш?»

Шоҥго-влак кужун каҥашышт,
Лӱшкышт да сырен ӱчашышт,
А вара ойлаш пунчалым
Алмакайланак ӱшанышт.
Тудо мане: «Пытен огыл.
Ме чыла, мом тыште колна,
Мом Салий деч калык налын –
Олнылан шотлаш пунчална,
А Салийым таҥасъеҥлан
Шотлыман, лектеш тугела.
Но кунам кая Ош Кече
Каналташ кожла шеҥгеке,
Еҥ логалдыме кундемыш,
А Салий огеш шу пӧртыл –
Сеҥалтеш тунам сонарзе».

Самырык апшат – Какшан гыч –
Калык ончык шеҥын лекте.
Йырым-йыр Ашплат-мастарым
Пеш паленыт, пагаленыт;
Йомакленыт, пуйто тудо
Шочынжат апшаткудешак –
Йоҥгышо шандал ӱмбалне,
Пуйто кӱртньӧ ончылсакыш
Да пижгомжо – шочмо годсак;
Пуйто тудо шӧрым огыл –
Возак тулым йӱын кушкын,
Тамле пучымышет огыл –
Тулшолгым лийын тудын кочкыш.

А мастар тыге тӱҥале:
«Тыланда ушештараш мо,
Родо-влак, изиш шукертсым:
Мондышда, кузе те шурным
Кӱрында вожге, кынела,
А вара почкенда рокым?
Таче кажне ешын уло
Икте огыл дыр сорлаже.
Кӧ пуэн сорлам? Кушечын
Мемнан мландыш тудо толын?»

Какшан вел гыч толшо-шамыч
Воштылаш, шургаш тӱҥальыч:
«Шарнена-а, кузе эн ончыч
Йытыран тӱредын налме
Ик аҥаште ужна тудым.
Тиде, шонышна, осал да
Сут копшаҥге толын лектын:
Уржавуйым кӱрышт кочкын,
Кинде деч посна кода вет!
Тевыс, отыл веле кодын!
Шке, шырен пӱян умшажым,
Нигӧмат ок кондо лишке:
Тӧршталташ киен ваҥа дыр –
Кержалташ вигак логарыш.

Кӱм кышкен, покташ тӱҥална
Тиде йыгыжге копшаҥгым.
Пӱйым веле шолткыкта шол,
Тӧрштылеш, кӱ деч кораҥын.
Но аҥам кодаш йӧршешлан
Огешат гына шоналте.
Да тунам Кугу Кугерге,
Серып шугыньым нӧлталын,
Маска даҥыт вийже дене
Уло кертмын тудым эҥдыш –
Лач гына умшаж покшечын.
Пыл марте копшаҥге тӧрштыш,
А тушеч Кугергын тупыш,
Ажгынен, вигак кержалте –
Вӱр лекмешке пурлын шындыш,
Но пасум коден ыш кае.
Кутырен ик ойыш шуна:
Кудалташ ты шакшым вӱдыш.
Пошлык дене пызыралын,
Чиктышна шӧргам кыдачын,
Пасу гочын, олык гочын,
Чашкерла гыч шупшын толна
Какшан серышке шумешке.
Шижын ӱмырлан мучашым,
Ой, кузе ыш руалткале
Кажне вондым да чамбалым*,
Кажне воштырым, пӧрдалшым.
Но мыняре ыш пижедыл,
Пӱй шырен, мыняр ыш тӧрштыл
Тудым шупшшо-влак ӱмбаке –
Садак муо тымык верым,
Ний керем ден шӱашлалтын:
Шып вӱдан эҥер покшелне,
Йӱд гай шем агур пундаште,
Ий гай йӱштӧ вӱд йымалне.
А кунам ме пӧртыл толна,
Сеҥымаш куан ден темын, —
Ужна корнышто Ашплатым,
Уржавечыш каяш лекшым:
Сакален йырваш копшаҥгым,
Пуйто клендырым – сатучо,
Я коча — тӱшка йыдалым,
Уныка кашаклан тодмым.

Да сорла кушечын лекмым,
Калык дек кӧ дечын толмым
Палена ынде моткочак;
Палена, кӧ тудым шкенжын
Юзо чӧгытшӧ ден таптыш.

«Чылт тыгежак огыл, таҥ-влак.
Мый вет – ыштышыжак веле,
Шонен лукшыжо – сонарзе.

Мӱндырч толшыжла, ик кечын
Мый денем канаш шогалын.
Шӱлыкан ыле, вет шкежак
Шӱдыран каваште ужын
Ӧрыктарыше сӱретым:
Тавален кава кундемым,
Комбо ден таган гай Тылзе
Вуяваш шогеныт пуйто.

Вичкыж Тылзе пуйто Комбын
Шӱйжым пӱсӧ ятаганла
Тӱжвал тӱржӧ дене огыл
Иканаште чошт руалтын,
А тӱжем пӱянла койшо
Кӧргӧ могыржо ден пуным
Торкален, коваштыш шуын
Да тунам гына кап дечын
Ойырен сеҥалтшын вуйжым.

Шӱлыкан ыле сонарзе:
Тиде шучко кончымаште
Шижын дыр осал лийшашым.

Мый шоналтышым: ты кончыш
Мыланна сӧра эн сайым
Да вашталтыш лыҥ лийшашым.
Вет тыгай оҥай ӱзгарым
Кучылташ ок лий сӧй годым,
Шукырак лийшаш пайдаже
Тудын вес вере – пашаште…»

Теве мом апшат каласыш —
Тулын, кӱртньын родо-таҥже,
Шандал, чӧгытын озаже, —
Вашкыде, тыматлын ойлыш.

Мом ыштет, тыгаяк шочын:
Кажне мутшо кӱртньӧ дечын
Нелынрак тудлан чучеш дыр,
Нуным тудо чӧгыт дене
Вашкерак таптен шукта дыр,
Кудырта ыле сӧралын,
Шуара ыле лупс дене,
Шумалта ыле, кӱм налын, —
Кужунрак кычале мутым
Каласен пытарымешке.

Тудын ойлымо гутлаште
Кече эркын пӧрдын волыш
Шем кожлан чашмаж ӱмбаке,
Ӱжаран мотор ал тӱсшӧ
Пӱтынь олыкым леведе
Да чурийыштым чевертыш,
Кӧ ончен касвелыш, корныш:
Иктышт – чон корштен да вургыж,
Но кучен кугу ӱшаным;
Весышт – так гына, оҥайлан;
Кумшышт – пуйто шыргыжалын,
Ончылгоч паленак пуйто:
Садиктак нигӧ огеш тол.

Но кунам пытартыш йолжым
Шудо вач кораҥдыш кече
Да пӱкен тупеш шогале –
Лач тунам оръеҥ пӱкеныш
Кенета – кава гыч пуйто,
Пуйто эртыше пыл шойыч –
Пӱркыт пыстыл почшо дене
Луктын ызгыме гай йӱкым,
Керылте вияш пикшумдо;
Толын пернымыжым кольыч
Чыланат, кӧ тыште лийын;
Да пӱкен чырала шеле
Лач покшечын кок ужашлан.

Олык тӱр гычын, умбачын,
Шем кожла ден ӱмылалтын,
Еҥ тӱшка вашкен тывеке.

«Теве тудо! – Ший Пампалче
Кугешнен, лушкен каласыш, —
Шижтараш колтен Вияшым!»

ИНДЕШЫМШЕ МУР

Мый Пектемырын чын тӱсшым
Сӧренам ыле почашак,
Вет арам мо пире чонжым
Чыланат шотлат лузгалан.

Палыза, тугеже: тудо –
Кармакай-влак* тукым шочшо;
Саде тыгыде, шем шӱлыш
Ош тӱняште лийын, маныт,
Ой, эше моткочак ожно.

Тунамсек жаплат марий-влак,
Нунылан ыштат пӧлекым:
Тӱрлӧ кочкышым, вургемым –
Но вашеш иктат ок вучо
Ны аралтышым, ны погым;
Йодыт лач кӱлеш-оккӱллан
Нуным ынышт тӱкӧ манын.

Лӱдын огыл – утларакшым
Чаманен шарнат дыр нуным;
Я кугезе дечак кодшо
Куснышпого семын толшо
Тошто сулыкым, титакым
Шке ӱмбаке тӱрыс налын,
Шарналтат дыр нуным таче.

Лийын жап, кунам кид денак
Шуын кеч-кӧат кавашке,
А шопшар* дене эсогыл
Юмо дек логалын кертын.

Икана Ош Юмо ӱжын
Тӱрлӧ калыкым шке декше
Ончалаш, тергаш – шуктат мо
Поро сугыньжым еҥ-влакше:
Мом ыштат, ӧрчат* кузерак
Нунылан илашышт лӱмын
Тудын чоҥымо тӱняште.

Да кӱзеныт Юмо деке
Руш, чуваш, суас да одо –
Налын ватыштым, йочаштым,-
Ик марий гына молан дыр
Налын огыл шочшыж-влакым
Да мландеш коден чылаштым:
Вожылын дыр моло дечын –
Ала шуко да йочаже,
Ала чийыме вургемышт
Шӱкшырак улмаш да нунын,
Тӱсыштат шикшеш шемемше.

Тидым ужын, Кугу Юмо
Шыдешкен тудлан моткочак:
«Шке шочшемлан нигунам мый,
Йӧратен, полшаш шым мондо,
Иктымат коден шым кае.

Тыйже мыйын икшывем деч
Вожылын коштат, тугеже:
Шылтенат еҥ ужмо дечын,
Пуйто намысле пашатым,
Пуйто экшыкым – могайжым
Калыкыш лукташ сай огыл.
Я тугеже, код тыгаяк!»
Шыдыж ден шуэн волгенчым,
Да кава тулеш тунамак
Кармакай-влак тукым шочын:
Марийнан чыла йочаже
Когарген, шем пундыш лийын.

Лач тыге эше кугезын
Вожыл коштмыжо марийлан
Савырнен тӱшка азапыш –
Мондаш лийдыме титакыш.
Эре шужышо, келесыр,
Нечке улыт кармакай-влак:
Тутыш йодыт мом-гынат да –
Сӱмсырланыше йочала.

Кенета монден колтет гын,
Я пукшен-йӱктен от шукто,
Поро мутым от пелеште –
Вучо веле лыҥ азапым:
Вольыкет тошка аҥатым,
Я ушкал кастен ок пӧртыл;
Шӧр шопа — лӱштен тунамак,
Я коля пеш чот поша да
Локтылеш чыла шапашым;
Туешка йоча – ок мале,
Эмгана имнетын йолжо,
Аҥыргет шкеат мончаште…

Лач садлан кожлашке сийым:
Туарам, мелнам – кондат да
Пундышым сийлат марий-влак.
А пушеҥгым йӧрыктат гын,
Кудалташ титакым йодыт,
Омартам кодат леведын.

Колында пазар гыч толшо
Ик окмак нерген йомакым?
Пундышла ӱмбаке пуйто
Упшалтен чыла кӧршӧкшым,
Куп вӱдеш луген ложашым,
Кочыртатыше куэшке
Шӱралтен, манеш, шӱшмӱйым!

Окмак огыл тушто лийын,
Марий огыл — йот айдеме
Савырен чыла йомакыш:
Кармакай нерген марий еҥ
Нигунам, нимом ок ойло.

Да чыла йочажак огыл
Пундышла йӱлен улмашын:
Эн чолга кӱзен кавашке!
Юмын пӧртыштӧ еҥ-влакын
Уналаныме гутлаште
Коштын клатыште, озала:

Йӧрыктен волгенче пондым,
Шупшын кӱдырчӧ керемым,
Кумыктен шуэн вӱд подым –
Юмо шкеже лач корка гыч
Шавалта улмашын мландым.

Палыде нимом, еҥ-шамыч
Кавапомышто лӱшкеныт,
Ну, а мландым вӱд леведын,
Да туге – кава нӧлталтын
Кӱкшӧ курык дечын кӱшкӧ.

Лач тунам Пектемыр лектын:
Ончык ужмыжо – айдемын,
Опкын чонжо – кармакайын.
Шуко пеш зияным ыштыш,
Ятыр янлыкым пытарыш:
Кучыш, оптыш я атма ден,
Я тоя дене перкалыш;
Вет Салийынат кочажым –
Чал сонарзе Алатайым,
Кӧн тамгажым, ойленам дыр,
Шым ер серыште паленыт
Да латныл эҥер воктене –
Лач тунам ешге кошартыш.

Маныт, пуйто йорло тудо.
Кутырат, поян моткочак,
Но поянлыкшым иктат шол
Рашемден огеш каласе:
Тудо вольыкым да мландым
Эреак шога вашталтыл –
Ужала, налеш сайракым,
Пуэда пӧлек шот дене,
Кӧ тудлан ышта гын сайым,
Но, шонаш кӱлеш, тыгодым
Нимомат огеш йомдаре.

Кызытат пыштен шинчажым
Пеш улан кудем ӱмбаке,
Кудым вийдыме кид дене
Чимале кучаш тӧча да
Шкат ок пале: мландым, погым
Ӱшанаш кӧлан – уке гын
Чылажат арам йомешыс.

Вот тунам лийман коклазе,
Тышечат пайдам лукнет гын.

Кызыт йӧсӧ мо, шонет гын,
Кукарка ден Полтыш оным
Сырыкташ, шомакым луктын:
Пуйто кажныже ты мландым
Сӧй дене, виеш налнеже.

Да чапет нӧлтеш кунаре,
Ӱмыреш ок мондо калык,
Шкак сӧрастарен кертат гын!

Куштылго тидат: кӱлеш лач
Чоянрак темлаш вес корным –
Кумытын кучаш ты мландым,
А олмешыже сӧраш лач
Нунылан полшаш Кӱльмезым –
Тиде тале, ӱскырт одым –
Кожгатен колташ тушечын.

Мо лиеш варажым – пале:
Кукарка ден Полтыш он-влак
Огыт кай коден илемым,
А каят – кужунлан огыл.

Кӧ оза лиеш Шурмаште?
Моло огыл, тудо, кумшо!

«Путырак йӧнан жап толын,
Да нигӧ, нимо тӱняште
Огеш керт ыштен чаракым –
Тиде мый ойлем, Пектемыр!»

Теве тудын мутшо. Такшым
Чылажат тыгак лиеш дыр:
Вет Тӱня кумалтыш верыш
Толшыштла эртак куржтале
Тышке-тушко – корно мучко,
А лӱман пошкудо-влакше,
Очыни, полшаш сӧреныт.

Ну, а кӧ каяш келшен гын
Тудын ден пырля Шурмашке –
Ончылгоч пуртен Каҥашыш:
Ямбулатым да Мамашым,
Актуганым да Эшполдым,
Петиганым, Токтагушым,
Танатарым, Азаматым,
Толгузам, Чорайым, Штрекым,
Пекпылатым да Токманым,
Да Абла ден Эшимерым.

А кунам лач тудын ожым
Кугу Юмо шканже налын,
Умыленыт еҥ-влак: Юмо
Палемден, аклен озажым.

Тудын семын лийже манын,
Ончыч ямдылыме ожым
Шудо ден йыген Пектемыр,
Весылан роколмашудын –
Урзо тич! — пукшен саскажым,
Кумшо ожын йӱмӧ вӱдыш
Шӧрпелчаным йышт пунчалын.

Шкенжын ден тӧрген кудалын
Ял гыч отышко шумешке:
Чот шокшештын, йӱштӧ вӱд деч
Чытыртналтше манын капше,
Ончыктен: лач тудым пуйто
Юмо шкеж деке налнеже.

Мом шылташ: вет ош тӱняште
Тыгаят пернат еҥ-шамыч,
Кӧн шомакышт коля поч гай:
Кӱчык, пушкыдо тугаяк;
Намысышт уа гай вичкыж,
Йылмышт яклака лышташ гай.

Нунын шонымышт деч моло
Пуйто лийынжат огеш керт,
Да пошкудо деке толшо
Кеч-могай зиян-азапым
Шке пайдаштлан пеш мастарын
Кучылташ тыршат тунамак.

Но мучаш садикте уло,
Уло чек – от вончо тудым:
Йыдалеш кок важык кутыш
Кандырам нигӧ ок пуно;
Шун кӧршӧк, нумалын вӱдым,
Шалана садак, тӱкалтын;
А умшам почде, шомакым
Каласен огеш керт йылме.

Ну, а кӧ ок пале чекым,
Пӧртылеш садикте кӱсын.

Уло ик йомак, я тушто:
Самырык товар кожлашке
Кукшо пулан каяш лектын.
Тӧрштылаш, модаш тӱҥалын,
Моктанаш: могае пӱсӧ,
Вурдыжат могае чапле!

То пера тош дене пистым,
То кушкед налеш кож шӱмым,
То куэм пышта руалын,
То кода шопкеште палым.

А кӧлан келша тыгае?
Да пушеҥге-влак, ойгаҥын,
Йоктареныт шинчавӱдым,
Шер гай кишым, нӧргӧ шудыш.
А кожла йолгорно валне
Йогын гоч вончак улмашын –
Колын рӱжге шортмо йӱкым,
Умылен, азап кушечын.

Пелештен тура шомакым:
Ончыкташ сӱрзалан вержым,
Но товар чыла ӧпкелан
Лач лорген тугак окмакла.
Воштылмек, сырен варажым,
Сырымек, руаш тӱҥалын
Йымыжа, вияш ломашым.

Лач покшелне почын рожым
Да шкежак шуҥгалтын тушко –
А тугак кӱлеш сӱрзалан,
Вот кузе кӱлеш коштанлан!

***
Шонеда дыр, пуйто кӱрльым
Шке мурем тыге кыдачын
Аҥырташ шонен изишак,
Вучыкташ, арам мужедын –
Мо варажым лийын, манын?
Я тыршен вияш мургорным
Тӱзаташ мут кудыр дене?

Мут кучен шога вес мутым,
А шомак пижеш шомакыш
Мыйын кӱштымӧ ден огыл –
Нуно шке кычалыт корным,
Шканышт келшыше пелашым,
Тӱрыс почын илыш чыным,
Тӱрлӧ савыртышым почын.

Лачак илыш куш сапналтмым
Ончылгоч иктат ок пале.

Шкетын огыл, маньым, лийын,
Шкетын огыл пӧртыл толын
Мӱндыр корныж гыч сонарзе:
Тудын деч изишлан кодын,
Мардежеш лӱҥген-тайналтше
Кукшо омыж вурго семын,
Вичкыж, лывырге уала,
Йыжыҥан ныл шудо пырче
Я тӱредме нур ӱмбалне
Шоген кодшо уржавуйла,
Вий пытен, тыш-туш лупшалтын,
Икте-весылан эҥертыл,
Ныл изак-шоляк лӱҥгеныт,
Тулыкаҥше ныл икшыве –
Мо Пектемыр еш деч кодын.
Вачӱмбакышт возын ойго:
Вет илемыштым толеныт,
Авам пуштыныт, а вольык –
Агыше-влак гаяк – йомын,
Кышаштат пытен лугалтын
Кумалаш Элнетыш толшо
Калыкын кышаже дене.

Но тыгай уверым колын,
Тӱс гычат ыш воч Пектемыр,
Иктым веле мугыматыш:
«Тиде Юмо шке шӱда дыр
Вашталташ мылам илемым…»

Но ошеме ялт, Салийын
Лаче гыч кандаш теркупшым,
Пикш ден шӱтымым, чошт луктын,
Йол йымак кудалтымешке.

«Йӧршын палыдыме-влакым
Корныштем ужаш логале.
Почела кандаш имнешке
Имньыжым лупшен кудале –
Путырак, коеш, вашкеныт,
Ӱжмемлан ыштат шогал гын.

Колтышым почеш Вияшым,
Да умдем тумеш пудалыш
Теве нине вор теркупшым.
Иктаж-кӧ пала мо нуным?»

Калык – шып, чылан ӧрткеныт
Тиде каньысыр уверлан.
Нигӧат садлан ыш шиж дыр:
Шкенжын еҥже-влак кокла гыч
Кӧм Пектемыр чуй ончалын,
Кӧ упшалын у теркупшым –
Шып гына тушеч кораҥыч.

ЛУЫМШО МУР

Капка ончыл кужу шудым
Ой, тошкат, кузе тошкат вет!
Но йыдал йолан улмеке,
Пытымешкак огыт тошко!

Капка шойылно пий-шамыч
Ой, оптат, кузе оптат вет!
Мыжердам песте кокла гыч
Огыт керт садак кушкедын!

Погынат да иктыш еҥ-влак,
Ой, шургат, ой, ӱчашат вет!
Но садак эше от пале,
Шуыт мо чылан икойыш…

Кужу шудо тошкалтшашым
Умылаш пеш йӧсак огыл,
Йӧсӧ огыл, йӧсӧ огыл.

Урвалтет кушкедлышашым
Шижашат пеш йӧсак огыл,
Йӧсӧ огыл, йӧсӧ огыл.

Но палаш-я тӧчен ончо:
Утарет мо пондашетым,
А пондашым утарет гын,
От йомдаре дыр вуетым?!

Туныкта тыге ик муро,
Шижтара — монда кӧ тидым.

Йӱд эртен, да угыч еҥ-влак
Погыненыт олык лапыш,
Шора ден Элнет кокласе
Путырак кумда, тӧр верыш.
Погыненытше торгишке,
Но ынде мондалтын тудо –
Йоча-влак, карен умшаштым,
Лач тыгак шинчатыс колышт
Тӱрлӧ лийдымым да лийшым
Шке кочашт деч, я тӱняште
Перныл коштшо ӧрдыж еҥ деч.

А Салий тунаре ужын
Да тугай верлаште лийын –
Мӧҥгым кодыдымо еҥлан
Омешат тыгай ок кончо,
Йомакат эше ыш шокто,
Шонашат дыр шке гыч йӧсӧ.

Ӱшана садлан чылалан:
Пуйто сылне йот эллаште
Укш еда кеча калаче,
Кол коштеш эҥер сер мучко,
А мераҥ кертеш чоҥештыл,
Пуйто межым тӧвакаште
Шудыла солат еҥ-шамыч,
Шӧрым таве гыч кошталыт
Да пунат керемым шикш гыч.

Тӱрлӧ туштым колышт темын,
Эн инанышыже ямде
Ӱчашаш – тыгак шол, манын,
А окмакым воштыл ончо –
Логалта эше тупетлан.

Да Салий, нӱжде шоякым,
Вашештен: чынак, вашлийын
Ятыр уждымым, оҥайым,
Но чыла, мом тудо ужын,
Еҥлан палыме шукертак,
Ойлашат садлан ок шого.

«Лугенат чыла тый, эргым!» —
Кычкыралын Изим вате. —
Чапле модыш гай ӱзгарым,
Ончалаш гына йӧральым,
Шынденат поянлык ратыш
Да тунамак чын ӧрмашым
Каенат эртен, уждеак.

Ушыш огыл шыҥыш тудо –
Шергакан, чонан поянлык, —
Нерыше вуйушыш огыл,
А корнеш чот пуракаҥше,
Шикш, пӱжвӱд пушан вургемыш,
Йӱреш мушкылтшо теркупшыш,
Коштырген шемемше капыш,
Кыралт пытыше йыдалыш
Да кечеш ошемше лачыш.

Тудым нальым мый упшет гыч,
Вургемет гыч ӱштылальым,
Йыдалет гыч шийын луктым
Да, чыла поген ик урзыш,
Пыштышым посна арчашке,
Кудым тый кертат лач почын.

Теве шергакан ты шондык –
Вашкерак поч-але тудым,
Ончыкто поянлыкетым!»

Нале да Салий арчажым,
Чарнышт шӱлымым еҥ-шамыч;
Эркын комдышым нӧлтале –
Шудышырчык йӱкым колььыч:
Ямдылаш кукшу оргажым
Шумалта улмаш товаржым,
Йолвашудо пырчыш шинчын;
А Элнетыште кол-шамыч
Мутланат кашка йымалне;
А эше: пычкемыш, йӱштӧ
Рожышто вурса йылвате
Шке марийжым: пуйто тудо –
Яришка да тӱвыт його.

А Салий ончале кӧргыш,
Ончалмек, тунамак тӱчӧ,
Ойлыде нимом, тыматлын,
Изи шондыкым кораҥдыш.

Еҥын ушыжым, теркупшла,
Шке вуйлан висаш шот огыл:
То иша, то йоҥгата пеш –
Нигунам лачеш огеш тол.

А мо лийын – тудо лийын:
Чаманаш да ойгыраш мо?
Порылан, зиянлан тиде –
Ончыкта варажым илыш.
Палыдеак кодыч еҥ-влак,
Тушто мо кия улмашын.
Кӧ тидлан пеш ӱшанаже,
Кӧ тыге шоненже кертын,
Пуйто кумыж ате кӧргыш
Шыҥен калыкын пиалже,
Пӱрымашыже да чапше?!

Колында иктаж-кунам те:
Ӧрша* иге укш мучаште
Муралта кузе ойгаҥын –
Шортмыла: «Авий уке да…»
Адакат: «Авий уке да…»

А аваже – теве, лишнак,
Иге веле ок уж тудым.

Ах, тый, уржавуй, ораде!
Кайыкигыла меат вет
Шортына, ужде пиалым.
Палена лач шоҥгеммеке:
Пиална почешак коштын –
Савырнаш гына монденна,
Ончалаш монденна тӱткын,
Кид лупшал, шӱкал коденна,
Палыде шкенан пиалым.

Вучена ме тудым чапле,
Шергакан у вургеманым,
А коштеш улмаш мыжер ден,
Нийым, нӧртымым, ӱшталын.

Теве Салият тыгак дыр
Ыш ӱшане шке шинчажлан,
Аван мутшылан эсогыл.
Чынак огыл мо: шонет гын,
Ой, ок пиж кугу поянлык
Корныеҥын ний йыдалыш;
Пиал кайык, ой, ок опто
Теркупшеш чатка пыжашым;
А мыжер гыч почкен от лук
Нимомат, пурак деч молым –
Ой, от лук, итат шоналте!

Эх, лиеш гын шоҥгын вийже,
Рвезын аклыже лиеш гын,
Илышнат лиеш дыр весе…

А Салий кудаше лачым,
Шекланен, тушечын лукто,
Мом коштмаште муын кертын,
Мом ужнеже олно семын
Ший пӱян Пампалче верчын –
Лукто шӧртньӧ лудо муным:
Кече гай волгалтын тудо,
Тул деч чот йӱлен, лойгалтын,
Яклака ий гай вошт койын
Да йыли-юли йолгалтын;
Но пыштет копаш – ок шуло,
Парнямат огеш когарте.

Шӧртньӧ муным ужын, ӧрын,
Еҥ-влак йылмыштым йомдарышт,
А Салий ойлаш тӱҥале,
Кушто да кузе вашлийын
Шӧртньӧ шулдыран Ирлудым –
Ший капан, той вуй-йоланым –
Да кузе кучашак шоныш,
Но логале мунак веле.

Калыклан тунам рашеме:
Теве кӧ налеш Пампалчым!

Икте веле пале огыл:
Кӧ саклен кертеш ты муным?

А садлан тума тарваныш –
Мондышт тыманмеш оръеҥым,
Мондышт намысым да шотым,
Тошто чапым да лӱмнерым.

Пуйто неле пыл авалтыш
Олык лапым иканаште,
Мландыш йогышо шолемла
Шолдыра шомак велалте —
Нелеш налме, ӧпкелалтме
Да вурсалме мут-влак лектыч:

«Арален кертам, шонет дыр,
А ачат деч кодшо погым,
Мо, мардеж пуал наҥгайыш?!»

«Тыйын шотдымо йочат-влак
Тӱшка погым, ты ӧрмашым,
Вигак шырпын шалатат дыр!»

«Тыйжын лювыкыс ватетше:
Вашкален пышта гын муным,
Кычалат вара ял дене!»

«Тидыже йӱден шукертак:
Вет теҥгечсымат ок шарне –
Шӱшкылтеш садак коклашке!..»

«Тый декет кӱ моклакам мый
Аралаш ом пыште ыле!..»

Вара семын утыр веле
Корштарен, аярын пӱшкыл, —
Пуйто вол йымачын кишке,
Сур пыжашыж гыч пачемыш, —
Мундырала пӱтырналтын,
Кочо мут тӱжваке лектын,
Тутыш ызгыше шем пылла
Кумда олык валне пӧрдын.

Утара вет иктак веле
Шӱч гай шыде да ӧпке деч,
Опкын сутлыкын азужо
Да кӧранымашын кӱчшӧ,
Утыжден кугешнымашын,
Шулдо чапын шужо дечын:
Шогалаш кӱлеш тунамак,
Шоналташ, йырет ончалын, —
Сеҥалтат шкеат, уке гын.

Тиде сӧй ок нӧлтӧ чапым,
Сеҥышат огеш лий тушто,
Да шкежат шижат варажым:
Тыйым лӱмын ондаленыт –
Чынжым, чотак мыскыленыт,
Тыйым сеҥышышке луктын.

Кӱлдымаш шыдетак веле
Когарта чонетым утыр,
Вигак, жапыште ок чаре
Да от сорлыкло гын тудым.

Арамак ида кычал те
Чыным нине вашпижмаште,
А кычалза кумшо вийым:
Кӧ ӧрда еҥ ойго гочын,
Еҥын лушкыдыж ден темын…

А тӱшкан чеҥгесымаште
Нигӧат ыш шукто шижын:
Пуйто саде юзо муно
Тиде жапыште кугеме,
Утларак йолгаш тӱҥале.

Алмакай, ушан тӧрала,
Ушым шинчыше еҥ семын,
Тӱмырым арам перкалыш,
Лыпланаш чылаштым йодын.

Пыкшерак гынат, шыпланышт,
Да ушан марий каласыш:

«Шольо-влак! Ушештаремак
Тоштыеҥын сугынь мутшым –
Ме, коеш, монденна тудым.

Кочана-влак мом ойленыт?
Чыла тулак кече огыл,
Чыла шып – уш-акыл огыл,
Чумыраш – пиалак огыл,
Йывыжа – эше чын огыл!

Мыланем ок келше тиде,
Ох, ок келше шӧртньӧ муно! –
Вет мемнан тора кугезе
Кидышкат ыш кучо шӧртньым,
Ак шотеш ыш нал сатужлан,
Шкенжымат ыш сӧрастаре,
Шӧртньӧ ден леведме меҥге
Ончылан ыш саве вуйжым,
Мӱндыр вер гыч толын коштшо
Вес йылман еҥ-шамыч семын.

Ме она палыс, мо тушто,
Шӧртньӧ муно шӱм йымалне:
Ала тушто пӱтынь мландын
Уло ойгыжо, азапше?
Нимогай тӱкат уке вет,
Ны омсаже, ны окнаже,
Кеч изи шелшат уке шол –
Ончалаш, мо тушто чынжым.

А уке гын, огешат кӱл!
Да тыгак лийшаш, тугеже:
Мом шылтеныт ӱмырешлан,
Палыдеак тиде кодшо!

Наҥгаяш кӱлеш ты муным:
Пӧртылаш, кушечын налме,
Да пышташ лач тошто верыш,
Кудалташ титакым йодын».

Но нигӧ ыш колышт тудым,
Вет огеш лек уш гыч олно,
Ӱшанен тыгодым кажне:
Лач тудлан перна поянлык.

Каласен Аказ: «Марий-влак,
Элнет вӱд воктенсе калык!
Тыланда пиал логалын,
Но ынеж шыҥе кӱсеныш.

Кушто шуын аралаш гын,
Тыманмешке кертыт шолышт.
Йот еҥ-шамыч толын темыт,
Шӧртньын йылгыжмыжым ужын, —
Улыжат йомеш арамак.

Мый налам гын шӧртньӧ муным,
Товатлем шинчасортала
Аралаш ӱшанлын тудым:
Кӱртньӧ, таптыме омса да
Тумо меҥге-влак вес велне;
Шым сурам пыштен, шым тӱкым
Курык рожыш пурымашке –
Кӱ ден оптымо шӱгарыш,
Муныдам пыштем арчашке,
Пелештен ӱмбач ю мутым;
Тушко нигунам эсогыл
Кече волгыдо ок пуро».

Но Аказын тиде ойжо
Тысе калыклан ыш келше,
Да Торкан вес ойым пуыш:
«Тыге чот шылтет гын погым,
Тудыжо уке ден икте.

Теве мыйын лыҥак сарзе,
Да сита, шонем, виемже
Тиде муным шылтыдегыч
Аралаш – чылан тек палышт,
Тек Чолманыш кажне толшо
Кӧранен ончалын кертше,
Чолгыжеш кузе чот тудо,
Да нӧлтен озан лӱмнержым,
Тек наҥгайыже умбаке
Ӧрыктарыше уверым
Марий-влакын погышт шумлык».

Но Торканын тиде ойжо
Калыклан адак ыш келше.

Адакат мут сӧй тарваныш,
Ӱчашаш тӱҥальыч шокшын:
Лоргыктен шолмашкак шуо
Ӧпкелалт, ваш пурмо койыш –
Пуйто под йымак шуральыч
Иканаште элте тичак,
Пидын ваш, кукшу оргажым.

Кенета Пектемыр лукто
Йоҥгата, куатле йӱкшым:

«Шонеда чылан, марий-влак,
Пеленда кодаш ты муным?»

«Лач тыге!» — чылан каласышт.

«Шонеда тыгак, осал еҥ
Тудым ынже шолышт манын?»

«Лач тыге!» — адак вашештышт.

«Мый темлем, тугеже, тудым
Ныл икгай ужашлан шелын,
Пуэдаш чыла кундемлан:
Ик ужаш – олык марийлан,
Весым налже кырыкмары,
Икте гыч – Эрвел да Виче;
Тек посна кият ужаш-влак,
А лектеш, озаже – калык!»

Да кугун шонен ыш шого:
Неле кердыжым нӧлтале
Да туге тазан руале –
Чучо, олык чытырналте.

Но арам тыршен Пектемыр:
Ыш код пале але лаке
Шӧртньӧ муно шӱм ӱмбалне.

Но ынде чылан шекланышт
Шӧртньӧ мунын чот кугеммым:
Тудо ялт шинчалтымашке
Пызырыктыш семын налме
Яклака кӱ кугыт лие;
Ужыч: пуйто чытыш кӱрлын,
Чытыра чонанла тудо,
Пуйто вер гыч тӧрштынеже,
Пуйто пӧрдын кайынеже,
Лакылаште тӧрштыл-тӧрштыл.

А Пектемыр нале весым –
Коккида нӧлталме кердым,
Кӱртньымат руалын кертшым –
Солалтен, адак чот перныш.

Ты ганат арам пӱжалте:
Ыш код пале але лаке
Шӧртньӧ муно шӱм ӱмбалне.

Но гӱрла ындежым муно,
Пыртак сойыр озаватын
Виш кодде леведме подла:
Теве, комдышым нӧлталын,
Тулжымат йӧрта, шыдештын.

ЛАТИКЫМШЕ МУР

Мландӱмбалне тӱҥ-тӱҥалтыш
Шочмо годым тиде лийын…
Нимучашдыме вӱд валне
Лудо шкет чоҥештыл коштын:
Пыжашлан кычалын верым,
Мамыкан чатка шепкалан,
Да шонен пышташ тушакын
Шукертсек мунчашлан ямде
Неле, пеҥгыде кум муным.
Ой, кужун нумалын нуным:
Кум изи ньога, кум эрге
Ваш сырен шуктен эсогыл,
Со шинчен петырымаште.
Аваштлан сӧреныт нуно
Шке чоҥаш тугае пӧртым,
Кушто вер сита чылаштлан
Да лиеш чыла шӱй даҥыт.
Рашемдаш лач икте кодын:
Кӧ вӱдаш кӧна чылаштым
Кугуракла — сурт озала.
Лудо кумшӱдӧ ий коштын,
Коштын вичшӱдӧ талукым
Пырт лӱҥгалтше вӱд ӱмбалне –
Нигуштат ик лапчык мландым,
Шудо пырчым, мӧдывуйым,
Ну, кеч ик изи шанчашым
Тушто ужын огыл тудо.
Да кыраш тӱҥалын лудо
Шулдыр денже теҥыз тупым –
Кеч налаш изишак межым
Я вӱдпорсын ярым шӱртым
Колокса гай кап ӱмбачын.
Кынелтен тыге мардежым,
Шыде ватыжым — таулым –
Пожалтен да когылянышт
Кажне толкыным вож даҥыт
Нӧлталаш кӱштен тунамак –
Кодыде нимом, йымачышт
Ӱштылаш, мо тушто уло.
Ончыч модыныт, товатыл
Кугу теҥызын чал межшым,
А варажым ну нӧшленыт:
Шола могыр гыч — пурлашке,
Пурла ӧрдыж гыч — шолашке,
Комдык, кумык — лач волгалтын
То чал туп, то мӱшкыр, ошо.
Да тунар почаҥдареныт —
Шоҥго теҥыз, кечкыжалын,
Шоҥ орам колтен роҥгедын:
Лачак урзо кугытаным,
Кушко кумыт гыч кок муно
Улыжат вераҥын кертын.

Лач тыге тӱняшке толын
Кок моткочак сылне лудо:
Ончыч Юм, а Йын — пырт кодын.
Коктын пижыныт пашалан:
Муноптем гыч лектын кече,
Юж — муношо гычын лектын,
Муно шӱм гыч — лыҥак шӱдыр,
А чора гыч — кавапомыш.
Кас шумек, иза ден шольо
Йыгыре канен шинченыт.
Манын Юм: «Моторак лийын
Кугу пӧрт леведышемже!»
Йын иралтын, но изаж ден
Каргашаш тӱҥалын огыл.
А эрденже вӱд йымаке,
Чылт пундаш марте воленыт;
Налын йошкын падырашым,
Юм нумалын ик орашке,
Румбыкым тунар нӧлталын —
Шольыжат ок кой эсогыл.
Йын гына изажлан пӧртым
Йӧршынат ышташ ыш полшо:
Кушко нумалшаш улмашын
Йошкыным, ошмам да шуным –
Вӱд пундашак лийын кодын.
Лач каслан чӱҥгалын лектын
Йошкыным, мыняре кертын.
А изан нумалме мланде
Вӱд ӱмбач шога нӧлталтын,
Юм тӧрла ынде пеш тудым –
Манмыжла, у пӧрт кӱварым.
Йын сырен да чошт шӱвалын,
Мо умшаштыже улмашын,
Да шӱвалмыже логалын
Тӧрлен шындыме кӱварыш.
Эр марте чыла кӱаҥын,
Таптылген — тетла от тӧрлӧ
Лийше курыкым, коремым,
Тӧвакам да келге лакым.
Шун гыч Юм ненчаш тӱҥалын
Тӱрлӧ кайык, янлык-влакым.
Да айдемым — ончыч иктым,
А вара, ончен, икгайым
Кермычла кырен чылаштым.
Да оптен рат дене кечыш,
Кас лиймешке кошкышт манын.
Йын тыштат шун модыш-влакым
Кудым пырт, а кудым чотак —
Вашталтен, тӧрлен шке семын
Да туге тыршен — эсогыл
Кок икгае кодын огыл.
Вустык Йыным мланде рожыш
Юм илаш колтен тунамак,
Шкеже, тӧрсыр мландӱмбалне
Тутыш шӱртньылын коштмешке,
Локтылмо пашажым ужын,
Кечын вожыл-йӱлымешке,
Эрелан куснен кавашке…
Очыни, ойлаш жап шуын,
Мом Салий конден умбачын,
Муно кӧргыштӧ мо лийын,
Мо тӧчен лекташ тӱжваке,
Пудыртенак шӧртньӧ шӱмым.
А шинчен петырымаште
Юмын, Кияматын шольышт:
Шыде Таргылтыш – шем шӱлыш.
Тудын юмылык куатше –
Мом пуаш шонен аваже —
Шекш кочеш йӱлен шӱчаҥын,
Шыде кумыл дене темын,
Кочкын капшым шыгыр чонжо.
Да садлан тӱня тӱҥ – лудо
Ынеж лук улмашын тудым:
Пытараш шонен кӧргешак,
Шӧртньӧ ден леведын муным.
Кум гана чот перымеке,
Шӱшкалтен кугемше муно!
Да туге — кӧ лишне лийын,
Петырнен чылаштын пылыш;
Йӱр гаяк лышташ велалтын;
Лӱдын, кол Элнет гыч лектын,
Сукалтен кӱтӱштӧ вольык;
Да кӱат печкалт пудештын,
Йошкарген эсогыл кӱртньӧ
Апшаткудысо тулшолла.
Тиде ӱжмӧ йӱкым колын,
Кече пыл шеҥгеке шылын,
Шылын пыл мардеж шеҥгеке,
Авырен мардежым курык,
Шкеже шылын вӱд шеҥгеке,
Кӱ шеҥгеке шылын вӱдшӧ,
Шылын кӱ коля шеҥгеке,
А коляже шылын рожыш —
Да иктат ыш пу вашйӱкым.
Лачак явык шем чывиге –
Тӱвыт ярныше да туйо –
Ӱжын шӱшкымым колмеке,
Куваван капка йымачын
Лектын да вашкен ты йӱкыш.
Изарня пич йӱдым тудым –
Семыклан – конден озаже
Шолыштын тумна пыжаш гыч;
Шем агун йымалне тудым
Сур муний пӱктен улмашын,
А пукшеныт тӱрлӧ шӱкым
Але мушкылтыш вашакым.
Куҥгырий колен колта, да
Шӱк ораште тудын капшым
Шукш-влак кочкын пытарат гын,
Мужедаш, локташ кеч лужо,
Кадыр лужо кодшо манын,
Тудын шулдыржым мужаҥче
Эҥыремыш шӱртӧ дене
Каркален, кылден туп велыш;
Тич шаргӱм темен пагарыш,
Кекерекшым когартен да
Кажне йолыш эҥыракым,
Кап йыр кӱрым чотак пидын.
А кунам тыгае мыскынь
Муно деке толын шуо,
Тӱняжат пычкемышалте,
Кӱшнӧ шӱдыр-влак чӱкталтыч;
Кушто кече ончыч лийын,
Кодо лачак вичкыж оҥго —
Яра олмо йыр шуйналтше,
Шӱртӧ гае вичкыж шӱдыш, —
Пуйто тыште мо ышталтмым
Кечын ужмыжат огеш шу.

Ош чоран шола шинчаж ден
Муно шӱмыштӧ чывиге
Ужын шуктыш ик шем палым
Да тушеч олян чӱҥгале.
А чӱҥгале, да тунамак
Кыдыр-кудыр куптыр семын
Мунын шӱмжӧ чолт печкалте
Да, пудештме йӱкым луктын,
Шӧртньӧ шӱм латкум ужашлан
Шӱдӧ коло падырашлан,
Шымшӱдӧ латкок шӱрашлан,
Кок тӱжем утла шырчалан
Шаланен, йырваш шыжалте.
Муно пудыргыш, пыжалте,
Да чыки* шогале лектын:
Кынергут капан айдеме,
Тыртештен шеч кутыш йолжым
Лум гай ош кужу пондашым
Шке кыдалже йыр ӱшталын.
«Мо умшам карен шогалда?
Кычкырале курныж семын. –
Тыланда пиал логалын
Саламлаш тӱнян озажым,
Сукалташ, тудлан кумалын!
Ужында иктаж гана те
Юмым але Кияматым?
Иктыже ила каваште,
Весе — мландыште, йымалне.
Мый гына тендам ом кодо,
Ӱжашат огеш кӱл утым:
Лач шоналтыза — мый тыште,
Пеленда лиям тунамак!
Мый ыштем тендам пояным,
Вет чыла — кидем йымалне:
Курык кӧргысӧ ший-шӧртньӧ,
Вундо дене темше шондык,
Мландыш тойымо кӧршӧк да
Тич чондай, калта, арча-влак;
Кӧ сулен – пуэм чылаштлан,
Кӧ мошта — тема мешакым,
Кӧ шона — муэш садикте;
Кӧ кертеш гын, шупшын налже –
Чылаштлан полшаш сӧрем мый.
Кызытше мом вучеда те!
Йыр ончалза: олык мучко
Йылгыжеш мыняре шӧртньӧ –
Погыза, тендан вет тиде!»
Чынжымак, кавасе рож гыч
Кече пырт гына ик тӱржым
Ончыктен, йоллажым шуйыш –
Мландыш вочшо шӱдыр семын
Чолгыжаш, йӱлаш тӱҥальыч
Шӧртньӧ мунын чинче-влакше.
Да ондалыме еҥ-шамыч
Нуным рӱж погаш кержалтыч.
Таргылтыш тунам лоргалтыш,
Шылтыде куанле шыдым:
«Келшеда ынде мылам те:
Вет чылан мылам кумалда,
Шӧртьым огыл налда кидыш –
Мыйым пуртышда те чоныш
Да шогалтышда тушан те
Шӧртньӧ тӱсым налше юмым.
Тек тудлан ынде кумалза!»
Ойлыш тидым пыльгыж-воштыл,
Мӱшкыран пу шӱдыр семын
Йырже писын пӧрдын нале
Да тунамак йомо, шакше,
Пуйто шулыш тӱтырала.
Кушко йоммыжым эсогыл
Вашйӱкат ыш шукто шижын —
Кошто сокырла кычалын,
Пӱнчыш тӱкнылын саҥгаж ден
Да тӱен эреак иктым:
«Те кумалза!.. Те кумалза!..»
Лӱдыч, ӧкынышт, кӧ налын
Шӧртньыжым осал вуверын —
Шӱведен, кышкаш тӱҥальыч,
Но копашкышт пижын тудо
Да, шулен ий падырашла,
Пӱтынек шыҥен коваштыш,
Кодыде изи кеч палым.
Мом ойлем — чыла пеш ожно,
Но чыла тыгак шол лийын…

* * *
Мландава! Нӧлтал тый мыйым
Кӱкшӧ курык тайыл дене
Кӱшкырак — ужар оҥет гыч
Ончалнем шӱмбел кундемым,
Йырым-йыр, мыняре кертмым;
Сур куку дене пырля мый
Мийынем лыжга куэрыш,
Пич кожерыш мийынем мый,
Мӧр пеледышан аланыш;
Ӱжӱвӱр дене пырля мый
Улдынем, тумерыш толын
Да ужар пӱкшерме отыш;
Шӱшпыкла лӱҥгалтынем мый
Сер воктен пелед шогалше
Ломбо укшыш шинчылдалын;
Кӱ ӱмбалне шинчынем мый
Иквереш вырляҥге дене –
Йоргыкталше изеҥер гоч
Тудо вет ышта вончакым,
Почшо ден руэн кӱэрым.
Тый ласкалык дене теме
Мыйын вургыжшо чонемым!
Тыйын кӱкшӧ оҥ ӱмбачын
Мый каваш шуам кид дене,
Да кавасе ший корка ден
Шӱдыр-ийым кораҥдалын,
Йӱштӧ ваке рож гыч вӱдым
Кошталам, йӱам теммешке –
Тудым тылзе пырчын-пырчын
Олыклаш шава эрдене,
Шияҥден лӧзакше шудым.
Шуалтарыже ты вӱдшӧ
Мутын кочыжым, леведше
Логараҥым шийже дене,
Ягылтарыже калайла:
Шӱлыкан муремын йӱкшӧ,
Тыланда ойлаш тӱҥалме
Кӱ гай пеҥгыде мутемже
Ынже веле шич логарыш,
Йылмешат пеш ынже тӱкнӧ.

ЛАТКОКЫМШО МУР

Шыже, шыже! Лай мардеж ден,
Йӱкым луктын, тутыш пӧрдшӧ
Олача тӱсан поран ден
Мланде гыч парчаш шумешке
Йоҥгата кожла тич темын.
Налын ал да САРЕ тӱсым,
Луктын чесле поҥго пушым,
Кыштыр-коштыр кукшо йӱкын
Пелешта кожла: чеверын!
Ынде мӱндырнӧ улат тый,
Но рӱза, рӱза тугакак
Тӱрлӧ шовычшым умбачын –
Пуйто пӱтынь калык лектын
Ял мучаш пасугапка дек.
Ай, кузе кора вет чоным
Ялт чара пасу ӱмбачын
Эртыше турнян пуч йӱкшӧ.
Агун шикш, ой, мочол кочо,
Шочмо велын эн пытартыш,
Тӱр илемже гоч эртет гын.
Но лиеш улмаш чон сусыр
Эшеат чот неле, шучко.

* * *
Мӱндыр велне, чара нур ден
Сур кава ваш ушнымаште,
Кум век корно торлымаште,
Йыр кундемлан эн чоҥгаште
Уло пӱнчӧ. Шӧртньӧ пӧртым
Ужыда лӧза парчаште.
Ты полатыш кажне водын –
Юзо мут пура да вийыш,
Ончык ужмо жап шуэш да –
Пӱрышӧ вола тыматлын:
Колышташ кас тымык годым,
Кӧ кузе шӱла тӱняште.
Уло ик окнаже пӧртын.
А окнаште — кок ший кӱмыж,
Когынек — ший йол ӱмбалне.
Иктыште — эн вичкыж порсын
Мундыра, тич шерым шӱшмӧ;
Весыште – сорта, шышталге,
Эн яндар кӱляш гыч – рӱдӧ.
Маныт, толын муралта гын
Тушко сур куку ойгаҥын,
Кыжге, йӱр чӱчалтыш семын
Йоктара ший шерым пӱнчӧ –
Пуйто кочо шинчавӱдым,
Пуйто шушо маке нӧшмым
Але шӱдырым, кавасым,
Сакала укшлаш йолвала.
А турийын оҥгыр йӱкшӧ
Йоҥгалтеш гын пӱнчӧ валне –
Мӱй чӱча чыла укшла гыч.
Ай, куку, тынар ит муро,
Шӱлык дене ит турж чоным,
Ит шорт ойырлымо годым,
Мӱндыр корныш лекше еҥын
Шӱмжым ит кӱрышт тынаре –
Тый от пале тудын ойгым,
Тудо тыйыным ок пале.
Ала кукшо курикажым
Орлык дене тӧр пайлашлан
Кӱ воктеке лыштке шичше
Тиде нойышо, пӱжалтше,
Пуракаҥше корныеҥже
Огеш кошт кычал пиалым,
Йорлылык дечат огеш курж,
Тӱня мучко перныл коштшо
Юлгыжшо* я юзо огыл,
А куатле, чулым сарзе,
Чын верч оҥ дене шогалше,
Марий мландын чын оролжо –
Чоткар он, Акпатыр гае?
Ала шӱвыр да шиялтыш
Сем мастар — чоя, полмезе,
Пӧрт гыч пӧртышкӧ, озаштым
Куштыктен да йоча-влакым
Воштылтен, ял мучко коштшо;
Чыве семын, ӱдыр-влакым
Авырен лукеш, ӧндалше,
Да тоя дене садланак
Кажне ял гыч кордыл* лукмо?
Ала тудым шочмо вержак
Шучко сулыкшылан верчын
Поктыл колтыш, шупшыл нале
Суртшым, лӱмжым, тукым чапшым;
Кӧм вӱда ӱшанжак веле:
Касарен кугу титакшым,
Пӧртылаш кунам-гынат да,
Мондымо шӱгарым почын,
Под йымак, вургем коклашке
Тойымо ондаксе лӱмжым,
Чапшым пӧртылташ эрелан?
А тыге гын, ты йолешке –
Лач Салий, мемнан сонарзе.
Шкеже огыл ты ганаже
Ойырен пеш мӱндыр корным,
Да тугайым, кудо тыйым
Наҥгая пӧртылдымашын –
Азыренын корныж гае
Але пагыт йогын семын.
Тиде корнышко колтеныт
Лӱдын ӧрткышӧ еҥ-шамыч,
Аҥырген пермак мужаҥчын
Ятлыме шомакшым колышт.
Тудыжо карен: «Марий-влак!
Чытыза, кочкеш чондажым
Тиде шӧртньӧ – шӱтымешке;
Верлана тӱкан тушакын,
Иктыдам лопка оҥа ден
Пызырен, ишен пышта гын,
Весыда, кӱзен шогалын,
Тӱҥалеш кушташ ӱмбалне!
Кӱртньӧ эҥыремышвот ден
Шупшылалт шинчеш пылпомыш,
Да мемнан яра шӱм-чоныш
Пуренат огеш керт Юмо.
Йӱкшеда юлдий* кожла деч,
Нигунам ыҥлен ода керт,
Мом ойла, мура мом тудо –
Шӱлыкан я кумыл нӧлтшӧ;
Ода ыҥле кайык йылмым,
Мо нерген ойла ир янлык
Але тӱрлӧ шукш-копшаҥге –
Чылаштлан йот лийыда те!
Пытеда! Кошаргеда вет!!!»
А тӱняш вувер толмаште
Салий шкетын титакан гын:
Тудо муын шӧртньӧ муным
Да тышкат конден лач тудо –
Шоҥго-влак ойлен келшеныт:
Пеш кугу титакше пелтык
Нигӧлан сонарзын лӱмжым
Ойлашат ок лий эсогыл –
Лач тыгак, миен сонарыш,
Янлык лӱмым огыт ойло;
Але шучко черын лӱмжым:
Тудо тӱвыт соҥгыра кеч,
Но колеш эн шып шомакым,
Ялт шижде умша гыч лекшым,
Да толеш ӱжмашке казыр.
Шоҥго-влак ойлен келшеныт:
Тылеч коч уке тӱняште
Нунылан тыгай айдеме
Да тыгай лӱман сонарзе.
А йӱла почеш, кӧн капше
Йот кундемыштак кодеш гын,
Мӧҥгыштат лийшаш шӱгарже,
Шочмо мландыш пыштыманак
Капше семын кеч курчакым:
Лийже чонын шкенжын верже,
Шкенжын мӧҥгыжӧ — умбачын
Пӧртылмек, вераҥын кертше,
Ӱмырешлан лыпланалын —
Ынже кошт, ашнен ӧпкежым,
Ынже ыштыл еҥпан ӱчым
Тӱрлӧ ажгын шӱлыш семын.
Но шӱгарыште сонарзын
Ынде кодшо лӱмжак веле;
Шкеже, лӱмдымӧ озаже,
Налже ӱмыл пӱрымашым;
Йӱд деч шеме лийже ӱмыл,
Йӱд — шӱгарже дечын шеме;
Тек мондалтше ӱмырешлан,
Тек кая тугае верыш,
Кушто ок лий йӱд да кече,
Да уке мучаш, тӱҥалтыш,
Ны тичмашлык, ны яралык —
Чыла тидыжым лӱмдашлан
Тушто Мут уке — тӱҥалтыш!
Тиде шудыш дечын шучко
Весе ок лий ош тӱняште:
Налашат ӱнар ок сите,
Шӧрашат огеш лий тудым!
Чодыраште кушшо тумым,
Вуйжо ден кавам шупшалшым,
Мландым вожшо ден ӧндалшым
Тумымат, укшан-вожаным,
Очыни, ныл тӧр ужашлан
Шелынат кертат дыр, такше,
Путырак кӱлеш гын тиде.
НуР покшелне кушшо шолым –
Вуйжо ден кавашке нӧлтшым,
Келгын мландышке кӱнчалтшым
Шолымат, укшан-вожаным,
Очыни, кум тӧр ужашлан
Шелынат кертат дыр, такше,
Тыланет тыге кӱлеш гын.
Но садак шӱмеш вожаҥше
Шочмо-кушмо, шерге мландым
Кок икгай, иктӧр ужашлан –
Кеч-мыняре тӧчӧ, шоно –
Нигунам от керт пайлен тый.
Уло вийын тӧчӧ веле —
Лач кертат шӱметым шелын,
Кудалтен каен ты верым.
Мӱндыр корныш угыч лекше
Ынде лӱмдымӧ сонарзе
Наҥгаен пеленже иктым:
Чот вӱраҥше, сусыр шӱмжым.
Молыжым коден тышанак,
Шеледен чыла йолташлан –
Кӧ, шуктен акрет урманым*,
Ужаташ айдемым толын.
Толыныт Ашплат Чорай ден –
Самырык апшат ден сарзе;
Алмакай — уш-акыл шондык;
Орчама Пампалчыж дене
Да Йола-Бола, туешке, —
Орлыкан — эше вес лӱмжӧ.
Молышт лӱдыныт шомак деч.
Нунылан гына сонарзе
Каласен коден шке мутшым –
Товатлен шке вӱржӧ дене,
Тичмаш кинде сукыр дене:
Шӱлыш тӱвыт пытымешке
Поктылаш, кыраш вуверым,
Шӧртньӧ муно гычын лекшым;
Тиде Таргылтышым, шакшым,
Кошартен ок керт гын тудо,
Тек огеш му мӧҥгӧ корным
Тудын чонжо ош тӱняште,
Весыштат эрелан йомжо.
Шкеже коштшо тӱня мучко,
Колымаш тӧрам кычалын —
Эн пытартыш марий еҥын
Шӱмыштыжӧ ты вуверын
Шӧртньӧ палыже йоммешке!
Колын лукмо ой-пунчалым,
Колын тиде товатмутым,
Изим вате йӱкын шортын
Да ойлен тыгай шомакым:
«Ой, игем, шӱмем гыч лекше,
Ой, шочшем-падырашем, тый
Нальыч неле пӱрымашым.
Тек лиеш тылат эҥертыш,
Тек лиеш тылат ӱшанле
Чылажат ты ош тӱняште.
Лийыт тек капетлан тувыр,
Лийыт тек эрелан шокшо
Патыр шолын лышташлаже.
Тек лиеш тылат тӧшак гай,
Пушкыдо лиеш тугаяк
Кудыр моко, куп регенче.
Тек лиеш тылат ачат гай,
Тек лиеш тугаяк поро
Сур мераҥ, корнеш вашлийме.
Тек лиеш тылат ават гай,
Тек лиеш тугаяк шерге
Кумда нур, умбаке ӱжшӧ!»
Шыргыжал ойлен сонарзе
Лыпландарыме шомакым:
«Мо тый — тулыкла, ньогала
Мыйым корныш ужатетыс!
Мый улам марий, сонарзе –
Эше уло гын тӱняште
Чодыра, пасу да олык,
Нигунам мый тулык ом лий:
Чодыра сийла йӧр дене,
Нур пукша теммешке киндым,
Изеҥер йӱкта пуражым,
Мӧдывуй лиеш пун кӱпчык,
А вужга ош пыл — леведыш,
Шер гай лупе мушкеш шӱргемым,
Ӱштылеш лышташ ваштарын –
Мо эше кӱлеш марийлан?!
А шижам, кузе чонетше
Ойгыра, ужде тӱсемым,
Да шортеш шке шочшыж верчын —
Тыманмеш колтем уверзым.
Клат ӱмбак миен шинчеш гын
Тулык семын шкет иргеде,
Пырчым пукшыде ит покто:
Тиде мый толам умбачын.
Шкет пача капка воктеке
Тулык семын шогалеш гын,
Шудым пуыде ит покто:
Тиде мый толам умбачын.
Изи кӱчызӧ окнашке
Вожылалын тӱкалта гын,
Киндым пуыде ит колто:
Тиде мый мием умбачын.
Шукылан каен тышечын,
Пеленем налам чыла мый:
Самырык, полмезе вуйым,
Якте капым, кумда вачым,
Патыр кидым, писе йолым,
Шинчам — пӱсым, йоҥго йӱкым.
Ну, а мом кодем тышакын?
Тувырем пуэн кодем мый,
Кӱзанӱштым да теркупшым,
Ош у ыштырым, йыдалым,
Луй коваште гычын пижым
Да изи сонарзе пучым —
Нуным пыштыза шӱгарыш,
Сайын ненчыме пу вочкыш,
Ӱмбач под дене леведын –
Кӱлеш лийыт але нуно:
Шарнымаш кодеш тышакын,
Йоча годымсо чолгалык,
Ӱмырашлык шерге кумыл —
Шочмо-кушмо мэрий мланде.
А эше кодем мый мурым:
Кузе вӱд кая йогалын,
Кузе сер кодеш ончалын,
Да кузе меат, ойгаҥын,
Кодена шке шочмо верым.
А келша гын тиде муро,
Шӱмешда ида сурале,
Погыла ида арале –
Мурыза, лектеш гын кумыл.
Муралтен, шарнаш тӱҥалза,
Шарналтен, лӱҥгаш тӱҥалза –
Да кода чондам пич шӱлык,
Илышдат кая волгалтын,
Моторештыт ӱдыр-каче,
Таҥ лиеш эше чот шерге!»

* * *
Мӱндыр велне, кушко але
Ик еҥат логалын огыл,
НуР покшелне уло пӱнчӧ
Да сур кӱ кия йымалне.
А йырваш тугае тымык –
Юмын шонымым колат тый.
Шып. Ош тылзе, пушыш шинчын,
Вашкыде иеш каваште,
Тарватен коклан пушкольмым;
Лупшалеш, да ший сескем-влак
Кольмо йыр каят нӧлталтын,
Кушталтат я пӧрдын модыт.
Тоялен тоям, айдеме
Ошкылеш каватӱр дене –
Кая шкетын, ӱжакала,
Йӱд мучаш сур ӱмыл гае,
Але корнысо тулгӱ гыч
Пондо дене шелын лукмо
Ойып савышын лач жаплан
Волгалтарыме орала.
Шыде корно, шып йолешке –
Мом тӱнялан сӧреда те?!

ЛАТКУМШО МУР

Ойлышаш мо, шольо-шамыч,
Шем кожлан ош эргышт-влакын
Чапым налше, но тунамак
Кочо сӧйыш коштмышт шумлык?
Чапше тушто: лийын тиде!
Но мучаш улмашын кочо.
Палена ме тошто ойым:
Нигунамак шорык шудыш
Пирылан миен огеш шу!
Лач тыгак тунамже лийын.
Сут тушман мемнан дек толын,
Калык ушым йӱд леведын,
Лӱдыктен чоннам пычкемыш.
Но йырваш пуламыр шолмо,
Лӱдын, кид велалтме годым
Шыде шугыньым нӧлталше
Садак калыкыште лектын.
Сай паша огеш йом, маныт:
Ӱмыржӧ — кум ӱмыр кутыш.
Эрык сӧй — тудат ок коло,
Калыкна эше ила гын!

* * *
Еҥ тошкен кожла йолгорным
Пеҥгыде — укшан тояже,
Вынер тувыр вач кылдалын
Кандырам — кыне муш ӱштым,
Лустырген пытен йыдалже —
Шоналтет, ончен ӱмбакше:
Моло огыл — перныл коштшо.
Но кужу могае ошкыл,
Да могай кумда туп-ваче,
А могай чолга ончалтыш,
Рыҥ кузе куча шке капшым –
Ой, уке шол: патыр сынже,
Товатат, кожласе юмын!
Ваштареш ик эрге толын.
Пыртак вожылын да ӧрын:
Пелешташ могай шомакым,
Саламлаш кузе ты юмым?
Но кунам шинчам нӧлталын,
Да ончалтышышт вашлийын –
Чучын, пуйто шке изажым,
Кечын вучымыжым, ужын.
Но шылтен тунамак рвезе
Шӱм гоч ташлыше куаным,
Савалтен тыглаяк вуйжым,
Моло дечын гаяк йодын:
«Мом тӱняште ужда-колда?»
А кунам вашмутым колын –
Пуйто тиде йодыш-ойын
Нигунам ок лий йочаже –
Шоналтен: «О-о, пеш ушаныс!»
Вашкыде кая, но ыҥжым
Ончыко колтен, торашке.
Да рвезет вес семын йодын:
«Мо тӱняште кызыт ужо?»
Тудыжо кугу йолташла
Рвезым вачыж гыч ӧндалын,
Пелештен лыжган: «Тый, шольым,
Кӱзӧ кӱкшӧ курык вуйыш
Мый денем пырля — тушечын
Йыр ончал-ян шочмо мландым».
Курык вуйыш кӱзымеке,
Рвезе деч йолешке йодын:
«Мом ужат тый Юл ӱмбалне?»
Каласен рвезет, ончалын:
«Тушто пӱнчышкӧ тул пижын!»
«Мыламат тыгеак чучо,
Но ушем каласыш весым,
Да ынде моткоч палем мый:
Тиде шӱм йӱла пеш шокшын –
Шке ачамын патыр шӱмжӧ!
А ынде ончал Элнетыш.
Мо шокта гын эҥер велне?»
Вашештен тудлан полмезе:
«Ӱжӱвӱр шортеш дыр тушто!»
«Мыламат тыгеак чучо,
Но ушем каласыш весым:
Ӱжӱвӱр огеш шорт тушто,
Тиде — шке авамын йӱкшӧ!
Тый ончал-ян Виче велыш.
Мом ужат, колат гын тушто?»
Ятыр колышт шогыш рвезе,
Ӧрынрак вара пелештыш:
«Тый, изай, мылам каласе:
Кундемна дене мо лийын,
Да молан эрвелсе мланде
Ок кой тиде курык вуй гыч?
Ом уж тудын пич кожлажым,
Сылне олыкшым, эҥержым –
Пӱтынь мландым тӱтыра да
Кочо шикш гына леведын?!
Ойго йӱк толеш мардеж ден —
Кугу тулын шикш-сескемже…
Мланде мо йӱла тувелне?!»
«Мыламат тыгак шол чучо,
Шоналтен гына мый шижым:
Тушто чон йӱла марийын
Да шортеш марийын чонжо!
Тӱтыра да шикш ок пӱрдӧ
Кажне ончышын шинчажым –
Тиде кочо шинчавӱдшӧ
Ончалаш ок пу марийлан».
«Но кушечын шинчавӱдшӧ?
Но молан кӧра ты шортмо?»
«Шучко Таргылтыш тӱняшке
Шӧртньӧ муно гычын лектын.
Чоҥештен тунамак Вичыш,
Кудыма вӱд сер чоҥгашке.
Пеш кугум ыштен пыжашым
Да тушеч марий яллашке
Толеда Тулгишке семын —
Кундемлан оза лийнеже.
Вик ойлаш, лийнеже юмо:
Ик гана пурен еҥ чоныш,
Курымеш тушан коднеже.
Пеҥгыдым ӱштеш тул дене,
Лушкыдым ашна кӱтӱла –
Шым почан сола ден поктыл».
«Кӧ улат тый, шинчанужшо?»
«Калык чытыш! Мыйым, такше,
Нӧнчык патыр эше маныт.
Шочынам мый коҥгамбалне,
Руашвочкышто кувайын.
Илыш нӧштылын пеш чаплын:
Мландышкат урен онченыт,
Пӱсӧ кӱртньӧ ден руэныт,
Серып шугыньо чот тодын,
Туржыныт кок кӱ коклаште,
Шокшо тул нулен капемым.
Палена ме: йӧсӧ огыл
Кавараш ты ош тӱняште,
Но уэш шочаш пеш неле.
Мый илем! Тыят ӱшане:
Тӱҥалам эше илаш мый,
Ты вувер деч эрнымешке –
Чытышна сита, палем мый,
Пытараш кугу азапым!»
«Кызытше кает тый кушко?»
«А каем мый Виче деке:
Кӧ-гынат лийшаш тӱҥалше!
Тыйымат пырля ӱжам мый:
Вет мардеж огеш пуал гын,
Лышташат огеш тарване!
Пыл ден пыл ваш огыт лий гын,
Кӱдырчат огеш рашкалте!
Лач мален ит код тӱтаным:
Нулта йолым вараш кодшо,
А чапмут йоҥга чолгалан!»
Шке шӱмбел кундемже мучко
Тыгеракын тудо коштын.
Шулдыран мардежла, писын
Ончылтен озажым чапше:
Теве, маныт, Нӧнчык патыр
Кошарташ кая вуверым.
Капше якте пӱнчӧ гае,
Шкеже тумо гае патыр,
Чулым — пуйто Мардеж Юмын
Муш потажымак ӱшталын;
Шинчапунжо йӱр пыл гае,
Ончалеш — йолга волгенче!
Огеш кӱл тыгай уверым
Таганлаш, орват огеш кӱл –
Да чыла марий кундем гыч
Патыр-влак туддек вашкеныт.
Вӱтла дечын толын Пинже,
Той, Саран — Юл сер воктечын,
А Чолман воктеч — Ягелде;
Турнараньын писе вӱдшӧ,
Шуда тӱр гыч — Тотц Терке ден;
Итыкай гын — одо дечын,
Меря-шамыч деч Пасьывы
Да Чучка, пеш тале сарзе, —
Тудын калыкшым марийже
Савырен «кугу чапашке».
Лишычрак — Ончеп, Эштрек да
Янактай, Урса да Шеҥше.
Тиде — сарзе-влак. Пеленышт
Толын ятырак куралше,
Кӱым руышо, сонарзе,
Мӱкшым кучышо, кӱтӱчӧ,
Саркурал мастар апшат да
Моло тынысле пашаче –
Шымшӱдӧ утла чылаже.
А вӱден Чорай чылаштым:
Какшан сер гыч тале сарзым
Ойыреныт сарзывуйлан.
А каеныт чаплан огыл,
Да поянлык верчын огыл,
Еҥын ватым, ӧрдыж мландым
Погалтен налаш монь огыл —
Калык верч, шке чий йӱлашт верч,
Шке кугезышт, нунын лӱмышт,
Чапышт верч шогаш каеныт.
Пеҥгыдемде, шочмо мланде,
Тиде икоян сарвийым:
Изи чывыштыш ден огыл –
Ӧлтӧ дене пу пиалым;
Мланде кӧргӧ дечын налын,
Чон куатыштым ешаре;
Почылт шичше вӱргорнет гай
Юзо, илыше памаш гыч
Йӱктӧ сайын шушо пӱрым!
Корно тӱрыштӧ почаҥше
Сур кӱ огытыл вет нуно –
Улыт нуно шерге жемчуг,
Писе илышын унаже,
Калык чапын чинчыж гае.
Шыргыжалше пӱрымашышт,
Сакчышт тек лиеш пеленышт:
Утара чыла зиян деч;
Азырен тек чашкерлаште
Кӱзыжым монден кода да
Ок му эртыме кышажым,
Тек шӱртня модывуеш да
Шуҥгалтеш кугу вынемыш;
Тек лӱкеш пижеш да ок лек,
Тек монда — ӱжаш шона гын —
Нунын лӱмыштым йӧршешак!
Теве толыныт лоп верыш:
Рой, Кӱан, Изи Рой серыш –
Да кӱзеныт кӱкшакашке,
Кинде сукыр гай аркашке.
Да шуктен йӱлам, акретсым,
Савырнен ончаш шоненыт,
Ушыш налын мӧҥгыш корным.
Мо тугае тиде? Кече,
Шичшыжла, кузе йӱла вет,
Налын шокшо вӱрын тӱсшым!
Нимоат йырваш ок койыс!
Чылажат туге волгалтын
Да ушнен чевер ик тулыш –
А тугеже, шочмо мӧҥгыш
Пӧртылаш огеш лий корно!
А ончалыныт лоп верым —
Тудо ӱмылышкӧ возын,
Мланде пӱгыр, мӧдывуй-влак
Да куэр гына конченыт.
Ой, тура пеш ончык корно,
Ой, могай пычкемыш тудо!
Толын йӱд. Тулотым ужын,
Рой гыч ик уверзе толын.
Нунын ялыш йыр кундем гыч –
Кӧ нӧлталын кертын кердым
Але шугыньым нӧлталын,
Кӧн эше ӱнарже кодын
Шупшылаш, чымаш пикшвӱчым
Чыланат рӱж погыненыт.
«Таргылтыш, — ойлен уверзе, —
Чылт орен; кугу кум ялым,
Вич илемым кидыш налын
Да йодеш чонан йозакым.
А кунам еҥ-влак сӧреныт
Кок ӱпшалтше сӧснаигым
Опкынлан кумалтыш семын
Намияш да, лӱмегожым
Орален пыжаш йымаке,
Ылыжташ — тыге илемжым
Тӱтыраш яндар шикш дене –
Тудо толын да мер отыш,
Онапум каваш нӧлталын,
Йӱлалташ сӧрен кӱсотым.
МЕ ынде эсогыл ял деч
Кораҥаш умбак она тошт.
Йомына, миен кожлашке;
Олык гын — эше чот шучко:
Имне, саркурал йӱк тушто,
Еҥ-влак кечкыжыт иктутыш –
Пуйто уждымо тымарте
Тушто тале сӧй ок чарне!
Ик ӱшанна веле кодын,
Ты ӱшанже — Нӧнчык-патыр.
Полшыза ынде, чолга-влак,
Полшыза, пошкудо-шамыч!»
Эртыш йӱд. Каватӱр мучко
Вичкыж оҥго семын пижше
Шере пӱрын шоҥжо семын –
Волгыжтӱрын ош куэмже
Эркын ылыже эрвелне.
Теве тудо утыр-утыр
Кугемеш, шарла, волгалтын,
Пӱтынек леведын мландым.
Да, пайрем лиешак таче —
Пеш кугу йӱмаш лиешак!
Кечкыжеш печке шукертак:
Эше пырт — шелеш оҥаже
Але шӱдыш-влакше кӱрлыт,
Сӧрвалат чылан сандене:
«Почса, почса писынракын!»
Ӱстембалне кӧрага-влак,
Чытыде, тават да иктым
Йодын сӧрвалат шортшашла:
«Тич темалза, тич темалза!»
Нылле шым кугу коркаже
Куан йӱк дене вашлийыт
Шоҥешталтше чапле пӱрым
Да мурат икгай, тӧр йӱкын:
«Темкалалза, темкалалза!»
Шӱдӧ дене ташламаже,
Сӧрастарыме кыланже,
Ош шоҥ дене йӱштылалтын
Муралталыт: «Йӱза, йӱза!»
Кече йоктара мӱй пӱрым,
Вуй шкежак пӧрдеш — ок вучо,
Колын шӱвыр-тӱмыр йӱкым,
Писе йол кушташ тӱҥалмым.
Уна-влакын кумыл кӱшнӧ!
Кидыштышт эше чылаштын
Шоҥешталтше чапле пӱрӧ,
Моктымо мурат ок пыте,
Да нигӧ яра коркажым
Кумыктен эше ыш пыште,
Лектын ыш кае пайрем гыч,
Нарашта куэ йымалне
Нигӧат мален ыш колто.
Чын! Корка эше тичмашак!
Но нигӧ огеш чаманыс,
Таче гай пайремыш толын,
Темымым чыла йӱэш гын!
Муралталза, таҥ-влак, чапым!
Кӱшкырак коркам нӧлталза!
Кӱшкырак нӧлталза кердым!
Ваш пералтыза кӱроҥым*!

ЛАТНЫЛЫМШЕ МУР
Колында мо шыже кечын
Кӱдырчым яндар каваште —
Умылаш ок лий, тора да:
Ала урылто кӱ курык,
Ала мланде кож-ж шӱлалтыш?
Тиде вет йӱксавыш веле,
Ожсо сӧйын кодшо йӱкшӧ:
Тудым жап конда мемнан дек,
Шарнымашын писе толкын.
Тиде лийын, ой, шукерте…
Пеш кумда да тӧр чараште –
Кудыма ден Виче вӱдын
Ужаргалше сер коклаштышт –
Иканаште, тыманмешке,
Пуйто кушко тумо ото:
Сарзе-влак рат ден шогальыч
Чак пырнян, кӱкшӱ пестела,
Пырдыжла шогальыч толын.
Пырдыж ончылныжо пуйто
Шулдыржым лупша ош куткыж*.
Йӱкланаже куткыж огыл,
Чоҥештен кӱзен кавашке –
Чучка-патыр тиде! Йӱкын
Сӧйланаш ӱжеш тушманым:
Модмыла пижаш монь огыл,
А илаш-колаш шогашлан:
«Лек-ян тышке, шакше кишке,
Лек-ян писын, курныж тукым,
Ужаван эн лишыл родо!
Але лӱдыч, ия нӧшмӧ?!
Ситыш, вӱрым шуко йӱыч,
Шуко ыштыльыч орадым!
Чолман йыр чыла кожлам тый
Йӱлалтен пытаренатыс,
Калыкем — «кугу чапам» гын –
Колтенат поктен умбаке.
Шем ола гоч эртышемла,
ТуСО юзо да мужаҥче
Ойлыш, пуйто коштынат тый
Кий олан ош пырдыж декше.
Тыйым, кольым, тусо калык
Эше Змей-Тугарин манын
Да, пуртен чот вожылмашке,
Шелыштын колтен тушечын?
Лек-ян, каргыме шоргенче!
Тыланет кертам сӧрен мый:
Пешак нелын шочынат гын,
Куштылгын, вашке колет тый,
Мыйын кид йымак логалын!»
Курык вуйышто тарваныш
Пич кожер, кок век лӱҥгалтын.
Кӱдырчыла йӱк йоҥгалте:
«Тушто кӧ эрдене эрак
Шумалта шке вичкыж йӱкшым?
Шыҥа огыл дыр, кычалчык,
Я коҥга шекҥгел шуншырчык*?
А палет: тыгай талешкым
Мый копашке шогалтем да
Весыж дене чот перем гын,
Ночко палыжат огеш код!»
Да сургалте курык кӧргӧ,
Чытырнен, тайналте мланде,
Комдык почылт шинче курык.
Да тушеч, рӱзен пондашым,
Куэреш иктутыш шӱртньыл –
Воштылтен тыге чылаштым –
Оҥай карлик куржын лекте.
Вуйжо ялт сыра печке гай,
Йолжо гын сола гай вичкыж –
Пуйто ылыжын шоргенче
Да коштеш ынде, койдартыш.
Лачак мо тиде тыгае?
Тошкалеш чыки да вигак
Кынергутлан кая кушкын!
Теве тудо курык семын
Лишемеш да пыл орала
Шогалеш Чучка ӱмбаке.
Но уке, огеш лӱд патыр:
«Эй, тый, омбо*! Пудештат гын,
Ой, кугум луктат дыр йӱкым!»
Вот лишемыч нуно, пижыч –
Кок кугу, тура кӱ курык –
Кердышт дене ваш пералтышт.
Да каваш шыжалте ойып,
Кукшо кӱдырчӧ рашкалтыш,
Йӱлыш шудо, пу шӱчаҥе,
Кердышт шырпынак шаланыш.
Нальыч нуно кидыш умдым,
Но чырала чытыртатыл,
Тодылалтыч умдышт нунын.
Тумо гыч кестен эсогыл,
Ок чытал тыгае сӧйым,
Лустырген да шелышталтын:
Чоҥештен йырваш лоп верыш
Ош шанчашла, мекш пуракла —
Пуйто мландӱмбак лум возын.
Ынде кид дене вашпижыч:
Эҥертен шогальыч мландыш –
Тарваташ тушманым вер гыч.
Кок чоҥга Чучка шеҥгелне
Иканаште кушкын шинче,
Кок ора — вувер шеҥгелне.
Жап эрта — иктат ок сеҥе,
Лач чорге йога пӱжвӱдышт,
Да кыртмен шогалме верышт
Тазылга сандене утыр.
Лачак саде лоп ӱмбачын
Чоҥештен улмаш шем курныж.
Чучка йодын: «Йол йымаке
Мылам ломыжым шавалте,
А тудлан — пурсам, тунам мый
Тыланет пукшем тар пырчым».
Тидымак тушманже йодын,
Но олмеш сӧрен шол весым:
Сӧеш вочшо сарзе-влакын
Чӱҥгыкташ сӧрен шинчаштым.
Йывыртен тидланже курныж:
Ломыжым конден вуверлан,
А пурсам шуэн Чучкалан.
Мунчалтен пурса ӱмбалне
Да яклештын тудын йолжо;
Коктынат, чот ӧндалалтын,
Лоп вер мучко пӧрдын кайышт,
Шудо семын тодышт, туржын
Курымаш пушеҥге-влакым.
Мланде тӱрыш кайышт пӧрдын
Да, миен тӱкнен кавашке –
Пуйто чоткыдо яндашке –
Угыч Вичыш пӧрдын тольыч.
Чытырналте кавапомыш,
Да лӱҥгалте ший коркаже —
Камвозеш ыле дыр мландыш,
Но руалтыш Нӧнчык-патыр
Тыгутлаште юзо пикшым:
Лӱмегож йоҥежшым тудын
Кучыкта покшечын тӱкӧ,
Да йӱла тумна шинчала
Шерге кӱ, кычалын корным.
Курыкшӧр гыч колтыш тудо
Тӱняштат эн сай пикшумдым
Да коркам пудалыш пуйто –
Кодо тудыжо верешак.
А кредалше-влак шуҥгалтыч
Кӱкшӧ сер гыч Виче вӱдыш,
Да туге тазан — эсогыл
Вӱд пундаш ик татлан койо,
Кап йымалнышт лие лаке –
Чучканъер тыгела шочо.
А кунам агур тич теме –
Ваштареш нӧлталте курык:
Унавӱр лӱмдалте тудо,
Да кузе лӱмдет вес семын —
Вет тышеч, шунрок йымачын,
Вӱр йоген изи памашла.
А Чучка ыш пу шке йӱкшым,
Ыш кол ӱжмыжым вуверын:
Курыкеш эрелан кодо…
Сеҥымаш ден кумылаҥын,
Чаргыжалтышт тӱрлӧ йӱкын
Да велалтыч мландӱмбаке
Шолдыра пырчан шолемла
Ия тукым шочшо-шамыч —
Эн изи йотке кынельыч.
Пеш кугу тарваныш вурсо*!
Кас марте виян кредальыч,
Кас лиймешке сӧйышт лӱшкыш:
Карыш, урмыжо, куаныш,
Лоргыш, кудыртыш, сӧрвалыш,
Йӱкын шорто, ырлыш, каргыш,
Сырыш, пӱйым шотыр пуро,
Кечкыж-йыҥысыш, вий йомын
Пуйто колымашым шижын.
Шуко пытыш тале сарзе,
Шукын сусыргышт чолга-влак.
Ия-шамыч чытырналтыч,
Кодшышт чакнышт пич кожерыш,
Чылт вӱраҥше олык тӱрыш.
Чакныш Таргылтыш пеленышт.
Угыч шкенжын курыкешак
Путырак шылнеже ыле,
Но Чорай мален ыш шого:
Курык серым чошт руалын,
Лийше вишыш чапле кердым
Уло вийын шыдын керале —
Нигунам тетла ты кишке
Курык вуйыш ынже кӱзӧ,
Ынже керт оптен пыжашым.
Саде виш гыч ий гай йӱштӧ,
Шинчавӱд гай сескемалтше
Памаш вӱд лекташ тӱҥале –
Мушко сусыргышо верым,
Лыпландарыш патыр чоным
Сылне, ныжыл семже дене.
Тунамсек Чорайын лӱмжым
Нумалеш памашшинчаже.
Нӧнчык-патырлан чот перныш,
Арален ыш шукто вуйжым:
Тодылалтын нер, чурийжым
Келге сусыр мучко корыш –
Но таҥ-влакшым ыш кудалте,
Сӧй пасум коден ыш кае.
Авыраш кожерым шӱдыш,
Алмашташ пикш дене кердым,
Ылыжташ тулото-влакым
Да чыла иям, вуверым
Волгалтен кишпондо* дене,
Пытараш тышанак, тачак,
Пуыде куржаш умбаке.

* * *
Роя ялыште пычкемыш,
Сокыр йӱд леведын Вичым,
Йӱд леведын пӱтынь мландым.
Ик изи йӱкат ок шокто,
Ик изи тулат ок йӱло,
Шӱдырат ок кой каваште –
Пуйто каргышт ты кундемым,
Чыланат йыменыт пуйто
Да вучат тӱня мучашым.
Кувавай гына, пеш шоҥго,
Коҥга кӱдынь олымбаке
Уныкам левед пыштен да
Кутырен кия пич йӱкын –
«Рывыж ден тумна» йомакым
Колталеш изи чукайлан:
«Тум, тум-тум! Пу ик игетым!
Тӱкалта, толеш да рывыж. –
Тум, тум-тум! Кочкам, кӱзем да…»
Ӱшкыж омбо эркын-эркын
Окна рожышто ошеме,
Но увер уке тугакак.
Лектыч еҥ-влак ял мучашке:
Ӱдыр, вате, шоҥго-шамыч –
Лӱдын, ик кугу тӱшка ден
Кайышт мӱндыр ото деке.
А кава изиш сурештын,
Пуйто ийлыме коваште:
Эр я кас — вик от каласе;
Тӱржак веле ал тасмала
Волгалтеш, йӱла чеверын —
Пуйто, ялт шижде, коваштым
Вӱран лакышке чыкеныт.
Йӱк-йӱан шокта кожер гыч;
Чот куанышт тидлан еҥ-влак:
Пайремлат дыр сеҥымашым!
Мийышт лишке, а вашешышт —
Лачак курныж-влакын йӱкышт.
Чотак руштыныт уна-влак,
Кушто кӧ мален кият гын!
Кажнын оҥышто пикшумдо,
Вигак шӱмышкӧ логалше…
Но кузе, Ош Кугу Юмо,
Кугу Пӱрышӧ, Серлагыш,
Тӱня Юмо, Кава Юмо,
Витньызе да Пиямбарна –
Ну кузе тыгежак лийын?
Але те тыгай пич йӱдым
Утларак мален колтенда –
Лийын кертын гын тыгае?
Пӱтынь мланде тыште таче
Вӱр-лупс дене леведалтын,
Йыр — пикшумдо, тодышталтше,
Йыр — йоҥеж, тугалтын вочшо.
Но молан чыла пикшумдо
Шкенан калыкынак веле?!
Да молан чыла ты сарзе
Мемнан калыкынак веле?!
Мо амаллан икте-весым
Лӱйкален оптеныт нуно?..
Шортса, чотак шортса таче!
МЕ чылаштым шинчавӱд ден
Мушкына, но шочмо мландым
Кертына мо ынде мушкын?
Поро шарныме мут дене,
Мӱй шорва, сорта тул дене,
Туара, мелна, йӧр дене
Кажне сарзым уштена ме.
Но пыта мо ойгынаже?
Мамык рокыш, портыш ваке
Пыштена малаш чылаштым,
Но малтет мо шарнымашым?
Колышын ок коршто сусыр –
Калык чон чарна мо коржмым?
Шуко йогыш шинчавӱдышт:
Кок кугу эҥерлан ситыш.
Да кок век кораҥе мланде,
Шинчавӱдлан пуыш верым,
Ыштыш верым калык вӱрлан:
Ынже нуло тудым янлык,
Ынже чӱҥгӧ тудым кайык,
Ынже тошко тӱрлӧ вольык,
Ынышт тӱкӧ, толын, еҥ-влак
Ал пеледышым да снегым
Тиде сулыкан верлаште.
Да шарнаш эрелан кодын,
Шочо ер. Ужар кож, тумо
Йырым-йыр шогальыч кушкын;
Вӱд ӱмбал — воштончыш гае.
Калык ойго гае тудо:
Ит кычал — от му пундашым;
Вӱд — вӱр гай, но кошталат да
Шинчавӱд, шонет, копаште.
Корныеҥ, эртен кает гын,
Вӱдшым итак румбыкаҥде,
Укшымат арам ит тодышт –
Калык ойгым ит тарвате!
Кугу чап талешке-влаклан!

ЛАТВИЗЫМШЕ МУР
Жап ыш шу мо мыланнаже,
Тыландат ыш шу мо пагыт
Пӧртылаш Пектемыр деке,
Кӧн чаманыдыме чонжым
Калыкна лузгалан шотлыш,
Да кӧ койыш-шоктыш дене,
Товатат, пий шӱштӧ гае:
Шӱшкылтеш эн шыгыр рожыш,
Керек-мом кылда пеш писын –
Вӱдылкам ма, шӱвыш аҥым,
Имне кычкыме ӱзгарым –
Но чотрак шупшаш ит шоно:
Рӱдалтеш але кӱрлешак.
Мом ойлем мый кызыт — тиде
Ӱйым ӱйлымӧ ден икте,
Но керек-могай пашаште
Ӱжына тыгай «пий шӱштым»
Да, адакшым, иктым огыл.
Шке шонаш ӧрканена да
Ала шижын она шукто,
Ала тиде мыскараже
Юмын — да тыгак пӱралтын,
Ала кушыл, ӱлыл вийын
Нечкыланымыштлан верчын
Нуно еҥ-влак дек логалыт?!
Ӱшанаш гын калык ойлан,
Тошто ойлан ӱшанаш гын,
Пий сулен мотор ужгажым,
Кереметлан ужалалтын.
Юмын сугыньжым монден да
Пич, пычкемыш, йӱштӧ йӱдым
Пий пуэн айдеме деке
Лишемаш осал иялан;
Мален кийыше ӱмбаке
Шӱведен, манеш, ияже –
Лач тышеч айдемын черже:
Шедыра, кокша да моло…
А Пектемырым шке декше
Суртдымо айдеме семын
Ӱжын кондымыжо годым
Чимале — эх, шоҥго, шоҥго! –
Вуй йыржат ышак шоналте,
Уш висаш пыштен ыш висе:
Вет ӱшанле тосым огыл
Муо тудо, а пий шӱштым,
Лавыра гычын нӧлталын,
Пижыкта мотор ӱзгарыш.
Керек-мом чынешак ужшо,
Ӱдыр гай лыжга ты шоҥго
Кажне моктышым, ӱедшым
Саламла, йочала шыргыж,
Да тетла нигӧм огеш кол.
Пӱчым кеч пуалте — ок кол,
Кеч шинчам шуралте — ок уж,
Кузе йылмыж ден Пектемыр
Теҥыз гоч чока кӱварым,
Лӱкӧ гоч пышта вончакым,
Кузе пуйто курык вуй гыч
Мунчалта ӱян шомакше.
Утыждене неле лийын
Кугу упш шоҥгемше вуйлан:
Теве-теве лап пышта дыр –
Ятыр кийыше кавун гай –
Йӱдышӧ, ораде вуйжым.
Чекшым оролаш шогалше
Одо эрге Кӱльмез-патыр
Колтылеш тудлан уверым:
«Тышке вольык, пого дене
Кожла гоч еҥ-шамыч толыт –
Шкешт ойлат: Пектемыр деке,
Пуйто тудо нуным ужын
Тыйын кӧнымӧ почешак –
Да Шурма воктен вераҥыт,
Пуйто толын тукым верыш,
Шке ачаштын тошто суртыш.
Мом ышташ шӱдет мыламже,
Тиде мландын чын озаже?»
Нунын шотышто Пектемыр
Озалан тыге малдалын:
«Йолташем-влак нуно улыт:
Иза-шольо, родо гае —
Улыжат латкокыт веле.
Тый вет шкеак йодыч огыл
Пеленем кондаш ешемым?
Тыйым йӧратем ачамла,
Йӧратем, жаплем — тунамак
Нунымат коден ом керт мый.
Мо удаже, чыланат ме
Тыланет ӱшан, эҥертыш,
Поро эргыч лийына гын?
Вет ик тукым улынас ме –
Ожныжым ик вож гыч лекше!»
Но монден ойлаш шояче:
Кажне «шольын» кид йымалне
Шӱдӧ дене еҥже лийын,
Нуныштын — изи, кугу ма –
Но садикте лийын ешышт.
Калык эртыме йолгорныш
Йӧрыктен Кӱльмез оҥайлан
Нарашта тӱҥан ик тумым,
Да туге — тыгай чаракым,
Тошкалде, иктат ок вончо.
А тергаш толмеке ужын:
Пеҥгыде пушеҥге сорым,
Йолчием дене нӱжалтын,
Кок ужашлан пӱчкылт возын –
Кӱжгӧ тӱҥлан да парчалан!
Тевыс, «ешыже» шоячын —
Теве еҥ мыняре толын
Да, озаж дечын йоддеак,
Йыр кундемыште вераҥын.
Мом ышташ ынде Кӱльмезлан
Да кузе ойлаш озалан?
Вет сӱан эртен каен гын,
Тӱмырым иктат ок кыре;
Вет шем пыл эртен кая гын,
Йӱрымат тетла ит вучо.
Да кеч-мом ынде ит ыште —
Чимале огеш мокталте!
Шып лияш? Но кӧ тулшолым
Коштыкта вургем йымалне,
Тудым кӧ пышта пижгомыш,
Шокшо шӱйым кӧ шылтаже?
Когаргет, йӱлен от воч гын:
Тулжак огыл гын, кеч шикш да
Ужала еҥ-влаклан тыйым!
Шижын патыр: ты азапым
Кораҥдаш перна шке семын —
Сӧй пасушто, чот кредалын,
Шке сеҥен але сеҥалтын!
«Лек-ян, ситмыж*! — манын тудо. –
Лек, ала-кушечын толшо,
Ончена, кӧн вийже шуко:
Чумена чоҥгам вӱд гочын –
Виче вӱд гоч тугурдыкым*,
Лӱена пикш дене тумыш!
Кӧн, лектеш, шагал ӱнарже –
Кораҥеш тышеч эрелан,
Ойлыде ӧпке шомакым —
Эше сай, тораш кая гын!»
Эх, вияш чонан айдеме!
Тый шыч пале, шыч шиж тудым,
Да нигӧак ыш шижтаре,
Ыш каласе: тиде селтым*
Ончылтен иктат ыш сеҥе,
Явык, туйо вӱльым кушкыж:
Тудо вет чия кок упшым,
Да шӱмжат, ончет гын, рожын!»
Тосетлан шотла гын шкенжым,
Шекланаш садак ит мондо:
Тос тудлан — вӱржлан рож веле!
Сай йолташла, тамле пӱрым
Шуялта — адак эскере:
Корка кылын пӱсыж дене
Ынже музырто шинчатым!
Тыланда ойлем — палашда:
Виче йыр, кок серже мучко
Ожнысек чоҥга-влак ыльыч:
Пурла могырышто — визыт,
Да тунарак — шола велне.
А чоя Пектемыр йӱдым
Виче гоч вончен вес серыш:
Йогынжым ончен — шолашке,
Да чыла чоҥгам йымачын
Пӱчкын, вожыштым руалын,
А вара эн шоҥго тумым
Вошт шӱтен да лийше рожым
Шыште ден ненчен ӱмбачын.
А эрдене тугурдыкым
Чумедаш кунам миеныт –
Тудо, вич гана чумалын,
Вич кугу чоҥгам, чылаштым,
Воштарен сеҥен вес серыш,
А Кӱльмезше — нылыт веле.
Кертыда тергенак тидым,
Вет тачат шогат чоҥга-влак:
Кудыт — Визым век, пурлаште,
Шола серыштыже — нылыт.
Пикш денат тыгакак лийын:
Тумышко Кӱльмез лӱен, да
Тумо кок ужашлан шелын —
Вуй гыч вожышко шумешке,
Но шелшешак умдо кодын —
Тумо вошт ыш сеҥе лектын.
А Пектемыр пикшыж дене
Тумым вошт шӱтен — рож гочын,
Кеч шӱтенже шыштым веле…
Но пала мо тидым еҥже?
Каласа мо еҥже чыным?
Да пала гынат, ок ойло:
Вет шоячыже — шке еҥышт,
А Кӱльмез — вес калык эрге…
Да моткочак ӧпкелалтын,
Чапым налше тиде сарзе –
Шурма мландын чын оролжо –
Патырле таҥасымашлан
Шоҥго лиймыж шумлык кочо
Шоныш дене шке озажым,
Эрыкан, поян кундемым
Кудалтен каен эрелан.
А каен эр кече велыш –
Вучыде, пайдам, ӱшанлын
Шуктымо пашаште кодшо
Пагытым гына нумалын.
Да темден виян туп-вачым
Намыс нелыт ялт вакшкӱла –
Шоҥго князь да тыныс калык
Ончылно кугу титакше:
Нуным мо ынде вуча гын;
Ок воч дыр варажым тиде
Тудын вачышке, ӧпкела?
Патыр кӱдынь одо еш-влак –
Вольык да сурт пого дене –
Тарваненыт мӱндыр корныш
Да Кизерышке каеныт
Ямдылаш эҥер гоч корным –
Виче гоч ышташ вончакым:
Кеч тидланже нуным порын
Кодшо-влак шарналтышт манын.
А Пектемырын еҥ-влакше
Имне ден почеш поктеныт,
Кычкырленыт, мыскыленыт
Да лоргеныт пелтортала.
Аралаш шке еҥже-влакым
Курчым курык вуйыш патыр
Шогалтен мотор Савижым.
Кӧ почешышт пижын толын,
Ӱдыр поктылын чылаштым
Чесле ӱштервоштыр дене –
Тидыжак ораде-влаклан
Тӱвыт мыскылтышла чучын.
Да шонен пыштеныт нуно,
Ӱдыр корныш шылын шинчын,
Авыраш, пушташ вуянчым.
Но Шуэт — Савим шукертак
Омеш ужшо марий каче –
Шижтарен азап лийшашым,
Шакше шонымашым почын.
Ӱдыр лачак шыргыжалын,
Куптыртен мотор саҥгажым.
А кунам пытартыш одо
Виче гоч вончен вес серыш –
Кокйола нӧлталын имньым,
Лупшыж дене южым шелын –
Шучко кӱдырчӧ йӱк дене
Кавапомыш кок ужашлан,
Кок тура серлан шелалтын!
Чытырналте, лӱдын, мланде,
Пырдыжла пурак шогале.
Йӱр, шолем йӧршан, оптале —
Пуйто курыклан чон пурыш:
Чылажат кушташ тарваныш
Да шолаш, йогаш тӱҥале.
Имне тӧрштыш. Одо ӱдыр
Вурс кид дене кучыш ожым
Да вынер ӱмбаке пижше
Шӱртб пырчыла шуйналтше
Изеҥерын корныж дене
Ӱлыкӧ виктарыш тудым.
Да кудале шикш-пуракла,
Да чымалте тул гай писын,
Шыде йӱкын кычкыралын,
Шӱшкалтен чолган, шойикын.
А почешыже чоҥештыш,
Мӱгырен да шучкын урмыж,
Шӱйжым пӱгыла тӱҥдалын
Да лупшен ош шоҥ-оржажым
Ажгын ожыла — вӱд йогын:
Йӧрыктен чыла да мушкын,
Мо верештын — йолтак нелын
Темдыме логарже дене.
Нигӧат докан ыш утло,
Кӧм корнешыже вашлийын!..
Да кава кум кече шортын,
Ужатен Савим — Кӱльмезын
Сылне ӱдыржым, полмезым;
Туге шортын — изеҥерын
Сер ден тӧр тачат ший вӱдшӧ,
А еҥ-влак лӱмденыт тудым
Ӱдыръеҥын лӱмжӧ дене.
Арам огыл кава шортын,
Арам огыл мланде тужын
Да савен пушеҥге вуйжым,
Корныш лекше-влакым кодыл*
Мо-гынат лиешак тыште,
Мо-гынат лиешак шучко!

ЛАТКУДЫМШО МУР

Шарнеда уке йомакым:
Икана, манеш, сонарзын
Лӧдышкыжӧ ур ден рывыж
Иквереш пурен каеныт.
Урын шӱдӧ йӧнжӧ лийын,
Кузерак лекташ вынем гыч,
Рывыжын — ик йӧнжак веле.
Ур пырчат яра ок шинче,
Пырдыж йыр пӧрдеш мардежла
Да ок пале: ушыш толшо,
Чарныде вуй йырже пӧрдшӧ
Шӱдӧ шонышыж гыч кудым
Ойыраш тудлан, эн сайжым.
Ну, а рывыж нера веле:
Мом, шона дыр, чылт арамак
Пытараш вуйушым, вийым –
Ой, кӱлеш лиеш варажым!
Да ужеш сонарзе, толын:
Ур тугак пӧрдеш, а рывыж
Каварен, коеш, лакешак.
Урым поктылеш сонарзе,
Шыжыктен колта тӱжваке…
Саде рывыжлак, Пектемыр
Нимомат тетла ок шоно,
Икте шонышыжо: шкетын
Вуйлаташ Шурма кундемым!
Шӱдӧ шонышыжо туржын
Кукаркам да Полтыш оным,
А шонаш амал лыҥ лийын:
Вет Кӱльмез каен тышечын,
Чимале, Шурман озаже,
Кенета колен колтен да
Тоштыеҥын корныж дене
Киямат деке логалын.
Да кок веч вашкеныт нуно,
Вӱдалтен шке сарзышт-влакым:
Кукаркаже — йӱдйымачын,
Полтыш он — кечывалвелым,
Но уверлан ӧрын огыл –
Пуйто ты кундемын онжо
Вес тӱняште муын верым –
А йӧршеш вес шот ден: нуным
Унала ӱжеш шкеж деке
Йырвишка ала-могае!
Ны паша нерген ок ойло,
Ны ок йод каҥашым, ойым –
Мом ышташ тудлан тыгодым,
А уналыкеш ӱжешыс!
Вет оза гына кертешыс —
Чап да вий дене иктӧр гын –
Ӱжын мӧҥгыжӧ пошкудым
Помингашке, шочмо кечыш
Але шочшыжын сӱаныш…
Чоным туржшо шӱдӧ йодыш
Кажнын вуйыштыжо пӧрдын –
Пеш кугу ӧпке гыч лекше
Шыде, ормыж шӱдӧ йодыш:
Ала вес пошкудо дене
Кутырен келшен ты шакше
Да садлан монден шке вержым?
Но тыгае йышт ойпидыш
Ончыкта лач САР лийшашым!
Я окмак озам ӱедыл,
Ондален але виешак
Налын кертын сугынь мутым,
Пуйто тудо ынде юго*,
Да шона — паша ышталтын?
Кӧ чонан маска коваштым
Ужалаш кая пазарыш –
Парыш налме дечын ончыч,
Вашкерак шелеш дыр мокшшо.
Кызыт вет нимом ок шого
Шкенжым нӧлтышӧ яргаклан
Шогалташ укшан чаракым.
Але пеҥгыде кид-йолышт,
Но кузе кучаш кундемым,
Но кузе ик эҥырашыш
Чыкыман вигак кок йолым?
Тӧр пайлаш я кумшо еҥым
Шке олмеш шындаш тышакын?
Кӧм вара? Вет йӧсӧ огыл
Йоҥылыш лияш тыгодым:
Кодо тосым — нал тушманым,
Да эше эн чот аярым!..
Но Пектемыр тыманмешке
Коктеланымыштым ӱштӧ.
Тӧр еҥ семын ӱжмыжланак
ªпкелалтше он-влак дечын
Кудалташ титакшым йодын,
Умылтарыш, пуйто тудо
Ыштенжат ыш керт вес семын:
Вет тудлан ужаш логалын
ªрмашан ӧрмашым тыште —
Кутыраш тӱҥалын мланде!
Ныл вечат еҥ-влак уверым
Тыш конденыт, пуйто йӱкым
Колыныт, йымачын лекшым.
Ныл вере, но мутышт икте:
«Мландылан оза — Пектемыр!»
Очыни, тыгай «манешлан»
Огешат ӱшане ыле,
Шкежак ок кол гын тыгайым.
А ынде йодеш он-влакым,
Кодыде варалан, писын
Кудалаш кундем чек тӱрыш –
Колышташ ты мланде йӱкым.
Мом шонаш?
Тиддеч пышткойшо
Шояжат ок лий, манаш мо?
От кай гын, пуэт амалым
ªпкелашышт, але коктын
Кутырен келшат да маныт,
Пуйто колыныт ты йӱкым!
Нимогай ӧрмаш уке гын,
Сырашат лиеш чын денак —
Туныкташ тыгай шоячым.
Чоҥешта ораде вуйжо —
Камвозеш, ой, йол йымакше!..
Кечылан вашеш кудалын,
Шуыныт кумда, тӧр верыш.
Да Пектемыр кычкыралын
Кӱдырчӧ гай йӱкшӧ дене:
«Мландава, кӧн тиде мланде?»
Да пасу моткочак эркын,
Но садак пуэн шке йӱкшым:
«Мландылан оза — Пектемыр!»
Кукарка, рӱзалын вуйжым,
Мландава деч шкежак йодын.
Да мардеж конден пич йӱкым:
«Мландылан оза — Пектемыр…»
А йырваш — чара пасу лач:
Тышке-тушко шӱдӧ ярым
Ны вондер уке, ны курык.
Моло тӱрышкӧ миеныт,
Но вашмут вашталтын огыл;
Да ситартышлан ик имньышт —
Кукаркан! — тошкалын рожыш,
Эмгатен йолшаклякажым.
Тевыс: кӧ пеш ок ӱшане —
Тыманмеш перна туткарыш!
А шичмеке ӱстелтӧрыш,
Шоҥешталтше пӱрым подыл,
Тамлымек озан ток сийжым,
Ойым пидыныт он-шамыч:
«Тек Пектемырланак кодшо
Когыньнан кокласе мланде:
Вет сайрак, кунам тушманым
Шке палет — ок пере шолып…
Но шукта мынярак тудо
Вуйлатен улан кундемым,
Да шотла мо тудым онлан,
Чын озалан тысе калык:
Шукыштлан вет тудын лӱмжак
Шижтара чара кодшашым
Да сӧра лачак осалым?!
Колто-ян кӱтушкӧ пирым –
Молыла кочкеш мо шудым,
Магыра мо шорык семын?..»
Ты йӱмаш шуйнен кок кече.
Шоҥшо тупыш шичше семын
Нуным колыштын Пектемыр,
А кумшешыжым йышт шылын.
Кече вел пасуш чымалтын,
Кушто йӱк кок кече ончыч
Ты кундемыште озала
Курымеш кодаш каласыш.
Кораҥден кок век сӧремым,
Почылт кайыше вынемыш
Кычкырен: «Колат мо, эргым?
Чот куане, тиде велым
Тыланет пуаш шонем мый!»
Но мыняр шымлен ыш колышт
Неле тымык лач вашештыш:
Кече вел пасун озаже
Пич каен вынем пундаште.
Мландава тыге шижтарыш
Оныш лекше еҥлан чынжым:
Мландылан оза онал ме,
Тудо шке оза чылаштлан.
Моло тӱрыштӧ тыгакак
Ышт вашеште эрге-шамыч:
Пич каен, чылан коленыт.
Ныл икшыве иканаште
Нине пич вынем пундаште
Муыныс пытартыш суртым –
Шолып, лӱмдымӧ шӱгарым.
Мый ом ойло Юмо-влакын
Чот шыдешкымышт нерген да
Нунын ӱчышт шучко лиймым –
Юмына-влак поро улыт,
Кажне илыше дек мелын,
Кудалтен моштат титакым,
А осалже — еҥ-влак дечын,
Юмын порылыкшым кудышт
Кучылтнешт лач шке кӱлешлан
Да шке порылыкышт семын
Ончыкташ эре рат улыт.
Куш шукта тыгае койыш –
Шоналташ кӱлеш дыр ончыч:
Вет эсогыл юмо-шамыч
Огыт нал, мо нунын огыл!
Кочо шоныш дене темын,
Толын лектын ир кундемыш,
Неле ойгыжым Пектемыр
Ястарен шем кӱ ӱмбаке.
Шып шинчен да ужын огыл,
Кузе рок кӱ йыр нӧлталтын;
Кузе шӱдӧ, шем шӧргала,
Сово лопкытан тасмала,
Йырже эҥын, эркын шикшын;
Кузе Таргылтыш шӧртнялге –
Кишкытувыр гай, колшӱм гай –
Сар вургемже дене лектын.
Да ойлен: «Тылеч вара мый
Тыланет кӱлеш лиям гын,
Тӱҥалам полшаш эреак,
Вет палем мый: налынат тый
Да ынде кучет озажла,
Пудешталтын, мыйым лукшо
Шӧртньӧ мунын юзо чаржым.
Тиде чар тыглайжак огыл…
Мый ойлем кузежым-можым,
Лач кунам сулет пашат ден
Тудын пеш кугу Ю вийжым».
«Тый тыгай виян улат гын,
«Пӧртылтӧ мылам ныл эргым!» —
Кычкырал колтен Пектемыр.
Но тыгай вашмутым колын:
Пӧртылташ огеш лий нуным.
Юмо-влакда шижтарат лач
Мо, кузе ышталт кертшашым,
А шуктат чыла — еҥ-шамыч.
Нуным шкеак пуштынат тый,
Петырен лӱп-лӱп вынемыш –
Мо эше кӱлеш, тугеже?»
«Но вет мый, колаш вочмеке,
Пеш кугу поянлыкемым –
Мом мый погышым, кредалын –
Кодынем ыле шочшемлан,
Шке вӱр эргымлан: тунам мый
Пуйто шке кодам тӱняште!»
Таргылтыш лоргаш тӱҥалын:
«А эше сайрак огеш лий,
Нигунам колаш от воч гын?
Тыгеат ыштен кертам мый!
Кызытеш мый шӱдӧ ийым
Тыланет пуэм — тергашлан.
Тый лият ушан да тале,
От шоҥгем пырчат ик курым.
Да тунам гына пикшумдо,
Пӱсӧ керде пуштын кертыт –
Кунам, толын курык вуйыш,
Тушманетше нылле корным
Кормыжтен куча да иктыш,
Нылле икымшыж ден нуным
Чот кылден шында пышкемыш;
Тымарте, кунам вурс гае
Пеҥгыдем кертеш, мо таче
Кидланат ок чуч эсогыл,
Да кунам ий моклакаже
Савырна кугу тулотыш!
Жап шуэш — тылат почам мый
Муно чарын юзо вийжым;
Да кодат илаш эрелан,
Ик йодмем гына шуктет гын…»
«Ойло вашкерак, могайым?» —
Чытыде, Пектемыр йодын.
Да вашмутым колын:
«Шарне:
Нимогай чаманымашым,
Нимогай йӧратымашым
Нигунам да нигӧ деке –
Лийже ӱдыр але вате,
Лийже шоҥго я икшыве,
Лийже тос але пошкудо –
Шӱмышкет тора йӱксавыш
Семынат тетла от пурто.
Нигунам — ит мондо тидым!»
«Мый келшем!-Пектемыр манын.
Мом йодат тый — кумылемлан
Да шӱмемлан пешак лишыл:
Мый тыгак вет иленамыс!
А чаманыме шӱк пырче,
Еҥым умылымо сӱвӧ
Чоныштем эше мерчен гын —
Чылажат йӱлен, шӱчаҥын.
Да йӧрен пытартыш ойып
Эргым-влакын чонышт семын!»
«Пешак сай! Шумек ик ойыш,
Ыштынем тылат пӧлекым!» —
Кок парняж дене логалын,
Да Пектемырын саҥгаште –
Ӱп йымалне, койдымаште –
Изирак кок тӱкӧ лектын.
«Южгунам монден колтет гын
Але вес могай амал ден
Сӧрыметым тый от шукто –
Каласа тунамак тӱкӧ,
Шарныктат тунамак нуно:
Лӱгышташ, пеҥаш тӱҥалыт,
Тыманмешке титакетым
Тӧрлыктат — кӧнет я огыт!
Да эше: налшаш улат тый
Таче гыч йӧршеш вес лӱмым —
Тудо тек йоҥгалтмыж денак,
Шыдын гӱрлымӧ йӱк денак
Лӱдыкта йолташым, родым
Да луктеш тушманын ӧртшым.
А эше кӱлеш чылашт деч
Тыйым ойырышо пале:
Вигак ончыктыжо тудо
У лӱметым, кӧ улметым –
Тек чылан палат умбачак,
Кӧ толеш да вучыман мом!»

ЛАТШЫМШЕ МУР

Кеҥеж кечын ола чыве,
Сылне кечын чувар чыве
Идым шойылно коштеш гын,
Сур варашын ура чонжым,
Ой, кузе чот йӱлата вет!
Чырик-чурик писе луйжо,
Выльгыж модшо чулым луйжо
Пӱнчер тайылыш лектеш гын,
Йӱд тумнан чытамсыр чонжым
Ой, кузе чот йӱлата вет!
Вожылшан лыжга сай ӱдыр,
Кушкын шушо сылне ӱдыр
Шкет окна воктен шинча гын,
Кӱэмалтше пӧръеҥ чоным,
Ой, кузе чот йӱлата вет!
Кӧ гына эртен ок кае –
Ончалеш да ушыж дене
Ты пеледышым кӱрлнеже,
Кайык семын кучынеже.
Пич чашкерыште ушкалже,
Шижын лишнак торешйолым*,
Ломыжеш моткочак йӧсын,
Пӱрымашыжым шудалын.
Йомын кодшо паран шорык,
Шижын лишнак пире улмым,
Магыра тунаре йӧсын,
Пӧрымашыжым шудалын.
Ӱдырат, тулар толеш гын
Аҥыра пошкудо дечын,
Ой, кузе шортеш вет йӱкын,
Пӱрымашлан ӧпкелалтын!
Ай, тый, кӱчык ӱдыр ӱмыр:
Алмашта кеҥежым шыже,
Шинчавӱд алмашта шерым,
А мӱгиндым — кукшо сукыр!
* * *
Каен корно дене ӱдыр,
Каналташ изишлан шинчын
Лаштыра ик кож йымаке;
Муралтен куку парчаште.
«Тый каласе, — ӱдыр йодын, —
Кукуэм, молан, палдаре,
Путырак ойган муретше?
Я эҥер вашталтыш корным
Да ынде, ондаксе семын,
Мӱндыр-мӱндыр шӱм таҥет деч
Огеш кондо сай уверым:
Ны тамгаж дене шанчашым,
Ны пӧлек шотеш ялукым*,
Порсын вот йолвам эсогыл
Йоктарен тетла ок кондо?
Я тушман коштеш мужедын,
Але шкеак ужыч омым,
Пуйто тудо, шӱлыш йомын,
Кап йӱкшен, кия пасушто,
Курыкан кожла шеҥгелне:
Пӱсӧ йывш* логалын шӱмыш,
Ковыра нержат эрелан
Шем вӱр дене ваш ненчалтын,
А шинча олмеш кок лаке?
Я мардеж, йӱдвел-эрвелым
Шыдын, йӱштын, чот пуалын,
Шкендымат наҥгайынеже,
А эше ломбер укшлат гыч
Ош пеледышым кӱрнеже?
Мый налам ужар лышташым,
Ломбо укш мучаш лышташым
Да, лӱҥген, луктам мурсемым.
Тиде семышке тый ушно –
Муро, шӱлыкан мургайык,
Йӧслана гын кӧ, шымате.
Да ит мондо шке ойгетым:
Йӱктӧ тудым шер теммешке
Шӱм гыч лекше муро дене».
Вашештен тудлан кукужо
Да уэш мураш тӱҥалын.
Теве шӱлыкан ты муро:
«Шонышна ышташ ме пӧртым.
Ик ий эртыш, вер кычалын;
Вискален, кум талук эртыш;
Куд ий куклышна вондерым,
А вес шошылан чараште
Посто гай сӧрем ужаргыш.
Посто гай изолык мучко
Мӧр шудет-лай кушкылдале.
Пеледалтше мӧр ӱмбалне
Чапле пӧртым ыштышна ме –
Кудыр вуян ӱдырланна
Ыштышна мотор пыжашым.
Тушто пырдыж — ныжыл порсын
Вичкыж ош вынер — кӱварже,
Олымбал батист гыч шупшмо,
Малымвер — вужга ош портыш.
Олымбачын олымбаке
Шерлыман кашта пышталтын,
Шергакан кӱ шер кашташте –
Куштылго кружва да бархат!
Лучко талук шушаш годым –
Ой, калтак, азап могае! —
Мӧр лышташым йӱштӧ нале,
Игынам руалтыш курныж
Да пырля нумал наҥгайыш.
Пӧртын пырдыжше лыжгайыш
Кӱваржат рожаҥын пытыш,
Олымбал деч кодо куво*,
Малымвер арва гай лие,
Тар шӱрашла шер велалте,
Ошалге тур олмеш кечалте
Эҥыремышын сур вотшо.
Лӱҥгалта юлдий пӧртнаже
Кылме укшышто, чараште,
Пуйто тошто олым тово.
Ок юарле гын икшыве,
Пӧртым кӧ шотла пыжашлан?..
Ойгырем мыят сандене
Да шотлем, шотлем эрталше
Пиалан идалык-влакым…
А молан, каласе, ӱдыр,
Ойло шкеже, Ший Пампалче,
Ӱмырет пеледме годым
Шинчаштет чӱкталтше шӱдыр
Вудакаҥын, тӱтыраҥын
Да тетла нигӧн шинчажым.
Ваш ончал, ок йымыктаре?
Да молан шыр воштылметше
Кӱэрласе йогын семла,
Шӱшпык чопкымо йӱк семын
Нигӧмат ок куандаре,
Вӱдшуҥгалтышла ок шыже,
А лачак кукшу ошмала
Кыжгыкта сер тайыл мучко?
Тый молан шӱмбел пыжашым
Коденат жап дечын ончыч
Да кучет корнетым кушко?»
Вашештен тыге Пампалче:
«Ай, куку, чувар мургайык,
Лаштыра почан мужаҥче!
Калык ойлымым от кол тый,
Азапем, ойгем от пале.
От чоҥештыл илемлашке,
Мийылдал от шич тошкемыш,
Да тылат садлан ок шокто,
Мом ойлат еҥ-влак коклаштышт.
Нунын ойышт шыже йӱр гай:
Шерым темыше да йӱштӧ.
Олык мучко, тӱр гыч тӱрыш,
Йӱр коштеш, товатыл шудым.
Кайыже ыле коремыш:
Тушто йӱр вӱдлан сайракыс
Йоргыкташ кок сер коклаште.
Ӱдыр шӱмым шӱтышашла,
Шинчавӱд йога шер гае.
Молан олыкыш ок його,
Куржылдалын тайыл мучко:
Тушто йогынлан сайракыс
Чыргыкташ, чача ден модын!
Сай ыле, шӱм-чоныш возын,
Тудым вургыжтарымешке –
Мемнанат азап туткарна
Пич кожлаш каен йомеш гын,
Олыкыш миен ярна гын!
Таче малышым начарын,
Шӱкшӧ омо кончыш: пуйто
Шергашем эмганыш, катлыш –
Шерге кӱжӧ лектын возо;
Пуйто ӱплапкам рончалте,
А ӧрза* тасмаже йомо;
Пуйто курык тайыл мучко
Чевер мӧрым поген коштым.
Ой, ты курык — ойгылан дыр,
А саскаже — шинчавӱдлан!
Шуктышт мый декем уверым,
Пуйто тыш, Элнет кундемыш,
Пеш кугу, поян сӱан ден
Толыт ӱдырлан Шурма гыч;
Эн пагалыме савушла,
Кукарка вӱда сӱаным;
Ала-кӧ дек огыл толыт –
Толыт мыйым наҥгаяшак!
Чап — савуш тыгае лӱмлӧ,
Намыс, ойго — тиде качын
Алама, шапшак лӱмнерже.
Лӱдыкта весат тунамак:
Тӱкан Шур, каласышт, лӱмжӧ.
Но лӱмжат тунарак огыл,
Лӱдыкта кунар пашаже:
Озалан шогалмыж годым
Кугыжан короныж семын
Вуйгоркам чиен, тӱканым;
Шӱрыктен, ойлат, саҥгажым
Шӱшкылмӧ аза вӱр дене;
Кучем пале семын шканже
Налын шугыньым, укшаным,
Да кестеным, шинчыраным…
Помыжалт, мардеж, тарвате
Корным локтылшо тӱтаным:
Тек йот еҥ-влак савыралыт
Имньыштым шке мӧҥгышт велыш!
Пужло, лӱшкӧ чот, игече,
Тазылаҥде, нӧртӧ корным:
Тек йот еҥ-влак савыралыт
Имньыштым шке мӧҥгышт велыш!
Тӱлеген, кавасе шольым,
Ир пасушто, пич кожлаште
Му тый янлыкым кычалын:
Пӱргыжӧ умшаж гыч тулым,
Пылышыж гыч шикшым лукшо,
Ойып йогыжо шинчаж гыч!
Лектын шичше тудо корныш:
Тек йот еҥ-влак савыралыт
Имньыштым шке мӧҥгышт велыш!
Эх, изи пурса калтаже
Писе пуш лиеш ыле гын,
Шинчылдал каемак ыле
Мый индеш эҥер вес веке.
Тӱрлеман ош шовыремжын
Писе шулдыржо лиеш гын,
Чоҥештен каемак ыле
Мый латкок курык вес веке.
А куржаш корнем шудаҥын,
Укш-оргаж ден леведалтын —
Ом керт поктымо деч шылын,
Шакше еҥ деч, ой, ом утло.
Ом керт писын куржынжат мый
Корно дене кайышемла,
Сур ошма йыдал тич темын.
Ястарен кодем гын тудым,
Мландылан лиеш дыр неле –
Аважат колта дыр шортын!
Лучо шке коштам нумалын,
Лучо шке шортам, ойгаҥын…
Тынар орлыкым ужмешке,
Шочашат ок кӱл улмашын!
Но ом шоч гын, неле ыле
Шке шӱмбел ача-авамлан,
Нунак шортыт ыле кочын.
Шоналтем да — неле ойгым
Нумалаш перна шканемак…»
Ӱдыр мурым тӱткын колышт,
Нугыдо шудат ыш лӱшкӧ,
Кайык-влак жаплан шыпланышт,
Весела памаш шып лие —
Шырге воштыл ыш мутлане.
Кутырзо пушеҥге-шамыч,
Лыпланен, тетла ышт шуйо
Ушан ойыштым коклаштышт.
Муро пытыш. Иканаште
Пуйто кож-ж! чылан шӱлалтышт,
Ойласаш, лӱшкаш тӱҥальыч,
Да чыла тарваныш вер гыч,
Ӱдыръеҥлан корным почын.
Тудын чулым йол йымакше
Возо лу дене йолгорно.
Кузе кайык нур ӱмбачын
Чоҥешта — тугак Пампалче
Куржын колтыш шулдыраҥын.
Пич чашкер гоч ужатеныт
Йогын йӱк, куэ выжгалме;
Ӱжын тудым кайык муро
Я тора-тора йӱксавыш.
Моко пушкыдо паласла
Тудын корныжым леведын,
Пызле укш гыч ал орлаҥге
Волгалтен кожла рӱмбалгым,
А пелганде оҥырвуй-влак,
Корнывожышко шогалын,
Ончыктеныт вик йолгорным.
Нур кумда капкажым почын,
А кожла — изи капкажым:
Курж тышеч вашке, Пампалче,
Йыме, шыл ужар чашкерыш!

ЛАТКАНДАШЫМШЕ МУР

Йӱк-йӱан шога кожлаште:
Лупша укшыжым пушеҥге,
Янлык-влак чашкерыш шылыт,
Шӱдӧ, лӱдын, сакыш вуйжым.
Но ида шоно, игече
Пуйто тӱвыт локтылалтын –
Тиде огыл шол амалже!
Ончалде, ужде ида ман:
Волгалтеш волгенче пуйто –
Ӱдыр-влак тыге, таҥ ошкыл,
Ош вуйшовычым рӱзалыт.
Ончалде, ужде ида ман:
Пуйто кӱдырчӧ йӱк тушто –
Тиде каче-влак рӱж веле
Тӱп-тӱп тӱмырыштым тодыт.
Ончалде, ужде ида ман:
Шонанпыл шогалын пуйто –
Тиде имне вуй ӱмбалне
Йолгалтеш тасмаж ден пӱгӧ.
Кӱдырчан йӱр огыл тиде,
Мланде огыл чытырналте,
Тӱтанат, сӧят монь огыл –
Тулар-шамыч тиде толыт.
Шаулен, шӱшкен да чаргыж,
Толыт, лектышым кычалын:
Ший пӱян мотор Пампалчым
Наҥгаяш шоналын толыт!
Ой, кузе шуэш ончалме
Тиде лӱшкышӧ суаным!
Кок пачаш — налаш каят гын
Весым огыл, лачак тыйым!
Пӱйжым киш дене леведын –
Йылгыжалтын, еҥ шинчашке
Вигак ынже перне манын,
Ынышт пале манын шкенжым —
Шовыч дене ӱмылалтын,
Вондерла гыч эркын лектын
Корно тӱрышкӧ Пампалче.
Онча: йыгыт-влак кудалыт.
«Вашкеда аман, но кушко?»
«Ныл ияш сур ожым кушкыж,
Шинчын чулым оргамакыш,
Кожерла да пистерла гоч,
Муралталын, шӱшкалталын,
Каена налаш оръеҥым –
Ший пӱян мотор Пампалчым!
Яра огыл каена ме:
Налынна тагам пӧлеклан
Да латкок пайдан мӱй пӱрым».
Ончо — толыт ульмо-шамыч*.
«Вашкеда, ужам, но кушко?»
«Вич ияш кок ожым кушкыж –
Йоллан писым, но тыматлым –
Куэрла да тумерла гоч,
Тӱмыр йӱк почеш тавалын,
Вашкена кугу сӱаныш,
Каена налаш оръеҥым —
Ший пӱян мотор Пампалчым.
Яра огыл каена ме:
Налынна пӧлеклан презым,
Аракам — латкок пайданым».
Ийготан пӧръеҥ-влак толыт.
«Вашкеда докан, но кушко?»
«Куд ияш ракш вӱльым кушкыж
Чытышаным да шотаным —
Сорта гае пӱнчерла гоч,
Тӱкӧ пуч почеш чӱчкалын,
Вашкена чылан сӱаныш:
Каена налаш оръеҥым –
Ший пӱян мотор Пампалчым!
Пӧлекнат пеленнак: ӱшкыж
Да печкеште — шопо пӱрӧ».
Шоҥгыеҥ-влак теве толыт.
«Вашкеда теат, но кушко?»
«Шым ияш тор* имньым кушкыж
Чыташат огеш лий, йогым —
Кече койдымо кожла гоч,
Ковыж йӱк почеш лӱҥгалтын,
Каена, канен-шогалын,
Ончалаш мотор оръеҥым —
Ший пӱян мотор Пампалчым!
Мужыр комбым налынна ме
Да пурам — кугу шовашым».
Тӱвыт шоҥго-влак — почешышт.
«Вашкеда, коеш, но кушко?»
«Ой, кыне туле гай имньыш –
Омыта йоланыш — шинчын,
Шӱвыр йӱк почеш нералын,
Шотдымын кугу кожла гоч,
Орланен, ала-могае
Ший пӱян мотор Пампалчым
Туларташ кудалына ме.
Пӧлекна — шем кинде шултыш
Да памаш вӱдан шун ате…»
Шоҥго-влак деч чотак кодын,
Эҥертен укшан тояшке,
Пыкшерак вашталтыл йолым,
Пӱгыр ик кува лишемын:
Ӱпшӧ лапчыкын кечалтын,
Нерже — сагыле, туп — пӱгӧ,
Но тудат каяс оръеҥлан!
«Тыйже куш, кувай, вашкет пеш?»
«Эй, ньога, кораҥ корнем гыч
Мутланаш йӧршеш ом ярсе!
От уж мо, кузе чымем мый:
Канашат ом керт шогалын!
А вашкем мыят сӱаныш,
А куржам йӱкташ оръеҥым!
Теве кушто тавалтем мый —
Ой, куандарем йолемым!
Иктын огыл але чонжым
Пудыртем, воктеч эртенак!»
Кумылзак чонан Пампалче
Уло йӱкын воштыл колтыш,
Да туге — кож киш велалте
Сип кожла волгалтын кайыш.
Ой, кузе кува кожганыш,
Ужын шийын чолгыжалмым!
Ой, кузе таваш тӱҥале
Да лупшаш укшер гай кидшым!
«Тыяк отыл дыр Пампалче –
Тыяк отыл саде ӱдыр,
Кӧм налаш ме тышке толна?
Вигак палышым мый тыйым!
Ойло, чыным шылтыдегыч,
Мом шонен пич корныш лектыч:
Я тергет тый пӱрымашым –
Ондалаш шонет дыр тудым,
Мемнан дечын тышке шылын?
Ситыш, ит куржтал, ораде:
Чоядам моткоч палем мый,
А садлан ик ӱдырат вет
Мый дечем эше ыш утло!»
Йыҥысал колтен, Пампалче –
Кузе ур тӧршта кож укшыш,
Кузе кол шылеш агурыш,
Кайык — шыгыр вондерлашке,
А шыҥшале кӱ йымаке –
Чашкерлаш йыр-юр чымалте.
Эй, куржеш! Пушеҥге-влакше
Мут лукде кораҥ шогалыт,
А вара адак лугалтыт
Писе пуш йымалсе вӱдла.
Чот лӱшкен, укшерым тодышт,
Тутыш ужын ӱдыр тупым,
Чымыкта кува, шыдештын.
А кушан тӱка саҥгажым
Я чумал колта пушеҥгым —
Кугу мыгыле гай мугыр
Оварген лектеш тунамак;
Куржшыжла, кодеш гын ӱпшӧ
Кукшо кож укшеш кержалтын –
Кечалтеш товаҥше моко.
«Эй, шогал! — кара. — Тый кушко?
От левед кавам копа ден,
Пӱрымаш дечат от утло!»
Вашешта тудлан Пампалче:
«Кожла вуй кузе тӧр огыл —
Икгай огыл кажнын ӱмыр,
Нигунам пушеҥге рӱдӧ
Кужурак огеш лий шкеж деч,
Кӱчыкат ок лий. Эй, шоҥго,
Ӱмырем тылат висаш мо!»
Кеч Пампалче ур гай шкеже:
Каплан куштылго да чулым –
Но вувер-кува ок код шол:
Утыр веле лишемешыс!
Кидшымат, уна, шуялтыш,
Янлык кӱч гае парняжым
Кадыртен — кучаш сайракын:
Ынже утло пун кисала,
Ынже мучышто нужголла
Я ужар шыҥшале семын
Кид йымачак ынже чошо.
Кенета Пампалче ужо
Пеш кумда алан покшелне,
Сип кожласе ер воктене,
Ковыра куэм — пайремлык
Ош вургем дене волгалтшым.
Сӱрвалаш тӱҥгале ӱдыр:
«Ой, куэ! Улат авамын
Тый акажак! Волто тышке
Шке укшетым. Шынде мыйым
Да нӧлтал ужар парчашке,
Ит пу ты вувер-кувалан!
Ом турж порсын тувыретым,
Ом логал яндар вынерым,
Ны йолватым, ны кӧржетым
Иктымат ом кӱрл, ом тодыл.
Лийынат шкежат тый ончыч
Нарашта, мотор ош ӱдыр –
Я вара мылам от полшо:
Мыйым, тулыкым, от шылте
Шучко, шӱмдымӧ кува деч?»
Да мотор куэ тунамак
Ӱлыкӧ укшлажым пӱгыш,
Шкеж дек ӱдырым нӧлтале,
Лышташлаж дене леведе.
Куржталеш вувер-кува, но
Нигузе ок му Пампалчым.
Шудалеш шке шоҥго йолжым:
«Таче те начарын куржда,
Туныкташ перна, тугеже:
Шинчамат куэ йымаке,
Ом кынел, ом кошт кум кече!»
Шудалеш тыгак шинчажым:
«Таче ончышда начарын,
Туныкташ перна, тугеже:
Возамат куэ йымаке,
Ом ончал нимом кум кече!»
Да ыш керт чытен Пампалче:
Кеч-кузе ыш кучо шкенжым –
Пеле йӱкын воштыл колтыш.
Пел шинчажым пыртак почын,
Шылын шичше ӱдыръеҥым
Ужылалтыш ия тукым!
Тыманмеш кыр-гор кынеле.
Юшт да юшт тӧршта, но укшым
Нигузе кучен огеш керт.
Ик парняжым тодыл нале,
Шупшыл лукто кодшо пӱйжым
Да товарым йӧнештарыш.
Тук да тук — тышеч-тушечын
Ош куэм руаш тӱҥале –
Лӱдӧ тудыжо, кожганыш.
Юмын ӱдыр дек Пампалче
Кидым шаралтен нӧлтале,
Сӧрвалаш вигак тӱҥале:
«Акаем, содор кудалте
Порсын вот лӱҥгалтышетым
Да нӧлтал кавашке мыйым!»
Вашешта кавасе ӱдыр:
«Шӱжарем, изиш чыталте:
Эше порсын шерме огыл…»
Кӱчык поч, кожла гыч лектын,
Каласа вувер-кувалан:
«Ноенат аман моткочак,
Воч да мале — канымешкет,
Мый руэн ончем куэтым!»
Нералтен колта да шоҥго,
Шыжыктен товарым ерыш,
Чымалтеш мераҥ кожлашке.
Ончалеш кува, пожалтын:
Ны товар, ны кужу пылыш!
Тӱҥалеш йӱаш ер вӱдым:
Кычалеш пешак ӱзгаржым.
Пыкшерак муэш товарым
Да адак руа шӱлештын.
Ош куэ лӱҥгаш тӱҥале.
Сӧрвала адак Пампалче:
«Акаем, лӱҥгалтышетым
Колто да утаре мыйым!»
Но колеш тыгай вашмутым:
«Шӱжарем, изиш чыталте:
Шӱртым шӱдырымӧ огыл…»
Чашкерла гыч пире лекте.
«Эй, кувай, чот ноенат вет?
Кондо, мый руэм куэтым!»
Нералтен колта да шоҥго,
Ерыштат лиеш товарже.
Ончалеш кува, кынелын:
Ны товар уке, ны пире!
Адакат йӱэш ер вӱдым,
Адакат муэш товарым.
Ну руа адак, шӱлештын,
А куэ йӧрлаш тӱҥале.
Йӧсын сӧрвала Пампалче:
«Акаем, вашкал да полшо!»
Вашешта кавасе ӱдыр:
«Шӱртем почкынчымо огыл…»
«Ой, йӧрлеш, йӧрлеш куэмже
Вашкерак шӱртетым волто:
Вет вараш кодат уке гын!»
Да кава гыч порсын шӱртӧ,
Шуко шӱртӧ — ярымалтын,
Куэм вӱдылын — кечалте.
Нуным кормыжтыш Пампалче,
Тыш лӱҥгалте, туш лӱҥгалте
Да чоҥештыш — кайык семын,
Шыжым йогышо лышташла —
Эркын-эркын нӧлтын кӱшкӧ,
Мардежеш лыжге лӱҥгалтын.
Тӱрлеман у пулашкала,
Чаплын тӱрлымӧ вынерла
Мланде ончылныжо пӧрдын:
Савырнен эре вестӱрлӧ,
Шке шотан сӱретше дене.
Теве палыме вудйогын,
Ший памаш, тура йолгорно,
Чодыра — вошткойшо, олык,
Курыкла кокласе лаке –
Кушко снегым погаш коштмо.
Каят еҥ-влак орваш шинчын,
Пу шиялтышым кӱтӱчӧ
Оҥара уа йымалне,
Шем агун-влак леве шикшым
Шӱлалтат каваш шумешке…
Да Пампалче шортын колтыш —
Чеверласыш мланде дене…

* * *
Чарныш шоктымым кӱтӱчӧ
Да шиялтышым кораҥдыш,
Эскерен яндар каваште
Эркын, лайык ийын коштшо
Ший гай эҥыремышвотым —
Кавапомыш порсын шӱртым.
Могай куштылго, вошткойшо,
Могай вичкыж тиде шӱртӧ,
Пуйто южшак, сескемалтын,
Шке тыге модеш да чоным
Тарвата, ужеш йомакыш.
Рвезылан тыгела чучо:
Пуйто кольо тудо мурым!
Але тудо кызыт шочо —
Ныжылге, яндар йӱк дене
Вигак шӱмыштӧ йоҥгалте?
А шыҥен ты сылне мурыш
Лыҥ куан да лыҥак ойго,
Пӧртылаш сӧралме мут да
Ӱмыраш «кодса чеверын».
Шарналтен ушеш мо кодмым,
Тӧчыш шке мураш ты семым,
Да тыгае лекте муро:
«Ой, памаш волак, огеш кӱл,
Ит шорт, мыйым шарналталын:
Вет яндар вӱдетак омыл,
Шаршудан серат мый омыл.
Кутырзо вӱдйогын, ок кӱл,
Ит шорт, мыйым шоналталын:
Вет ваштар пашматак омыл…»
Теве мом шарна кӱтучӧ,
Мом конден варажым ялыш.
Но тидат сита моткочак
Тарваташ айдеме чоным,
Умылаш вес еҥын ойгым
Да налаш шке шӱлык семын,
А вара, эреак вургыж,
Шарналташ ты юзо семым
Да, вашталтылын шомакшым,
Каласаш, мо шӱм тич темын;
Мландын сылныжым мокталын,
Муралташ кавасе мурым!

ЛАТИНДЕШЫМШЕ МУР

Шке шотан мыняр айдеме
Вискала тӱнясе корным!
Мыскынь кӱчызӧ, тартмаче*,
Вер гыч верыш перныл коштшо;
Тулык, суртдымо йоча да
Чапым налше юзо шоҥго;
Семмастар, чолак я туйо;
Шӱдыр-влак почеш мужедше —
Ой, пеш шуко нуно ужыт!
Тӱрлымат палат, ой, шуко!
Уло ой: палаш шонет гын
Мланде кӧргыштӧ мо улмым –
Кишке дечын йод тый тидым;
Мо каваште — йод турий деч;
Мландӱмбалне мо — огеш кӱл
Йодмыжат: чыла колат тый
Малаш пурышо-влак дечын.
Юмын пуымо йӧрварым
Кочкытат, кылдат мешакым,
Изике чырам йӧртат да
Олымбал еда вераҥыт —
Теве, суртоза, кунам тый
Пылышетым чот шогалте:
Йылмышт нунын шымарак да
Кужурак дыр корнышт дечын!
Нуным мо покта йот велыш,
Мом шонат да мом кычалыт?
Пӱрымашым мо, сайракым,
Я нимо деч шерге чыным?
Я осал, тура вашталтыш
Курикам кӱчаш тарватыш?
Я вӱда кугу ӱшанышт
Верешташ узьмак гай мландым:
Кудым кажныже пала, но
Нигӧат шке ужын огыл?
Ужыныт йӧршешак весым…
Колында: ойлат, Шурмаште
Кечкыжеш мландат эсогыл,
А еҥ-влакше урмыж шортыт.
Тӱкан Шур — оза чылаштлан,
Маныт, ок луштаре сапым.
Вуйлата кужу сола да
Вичкыж шӱштӧ лупшыж дене,
Виктара укшан тоя да
Кӱжгӧ тумо пондо дене –
Ӱмырешлан ӧртым луктын.
Шӱдӧ ий Тӱкан вуйлатыш,
Да чыла йырваш вашталте.
Ончыч еҥ-влак Юмо дечын
Йодыныт перкем да ашым,
Аралаш чыла осал деч –
Ындыжым ячат шийвундым.
Тиде нунынак йочашт дыр,
Кӧ нӧлталын шӧртньӧ муным:
Нунын шӱм олмеш — чондай дыр,
Намыс олмышто — поянлык,
Юмышт нунын — парыш, парыш!
Шке пошкудыштым, кӧ але
Тошто сугыньым ыш мондо,
Нимоэшак огыт шотло
Да тӱҥдаш тӧчат шке велыш —
Мутым колыштшо кул ешыш.
Нуным веле тутыш колышт,
Нуным веле эре ончо —
Лӱдшӧ пий, арам ойлат мо,
Тале деч чотрак опта вет.
Сай докан илаш тӱняште,
Курык шӧр чевер саска гай
Чылалан эре келшет гын.
Шучко пеш илаш тӱняште,
Чарныде тошкат, шурат гын
Йол йымал шӱкшакла тыйым.
Калыкнан лулегыж валне
Кугыжаныш тыште шочын,
Да тугае — вес кундем-влак
Чытырен, ӧрткен иленыт,
Юмо дечын иктым йодын:
Тек Шурма гыч нунын деке
Нигӧат ок пыште йолым —
Унала я сомыл дене.
Полтыш оным — Тӱкан Шурлан
Ваштареш шогаш тӧчен да –
Пуштыныт, шеҥгеч кержалтын.
Да Торканым, эрвел оным,
Керемет дек йышт колтеныт –
Ик амал дене: султанже
Шылтален ойлен Тӱканым
Да поктен колтен еҥ-влакшым.
Тудым чап дене тоеныт
Чолман вӱд кадыргымаште
Кушшо пистын йымаланже:
Яраимньын, САР вургем ден;
Пӱтынек йӱлен, волгалтын —
Саде шулдыран ший ате
Шочын, маныт, лач тунамак.
Кула* имньыжын ӧртньӧржӧ
Шӧртньӧ дене вошт леведме,
Портыш йыр — эн чапле жемчуг,
Сорлыкшо — чевер вӱргене,
Шӧрмыч мучко — ший да той гын,
Ургыш-полдышыжо — шӧртньӧ.
Колымекше, султан лӱмым
Еҥже-влак тудлан пуэныт
Да шарнат кугу талешке,
Калыкнан аралтыш семын.
Шке кундемжын эн касвелне —
Лӱдыкташ пошкудо-влакым –
Тӱкан Шур ыштен тугайым,
Мом марий шотла азаплан,
Эшеат чот — вожылмашлан,
Мом нигӧ огеш пелеште
Чонжо кӱрылт-сургалтдегыч —
Каргыме саламатнурым.
Тиде вер — кумда изолык:
Тӧр, салма гаяк йыргешке.
Пӱсӧ тумо меҥге дене
Йырже ыштыме чытаным;
Меҥгыште — вуйгоҥгыра-влак,
Шинча лакыш шӱйым керме.
Туштак еҥым индырашлан
Лупшым сакыме, ыргакым;
Эн покшелне — шем тулото
Да кугу салма: тушакын
Когартеныт йолвундашым,
Кӧ тӱлен ок керт йозакым
Я ыштен колтен титакым.
Коштыт ӧрдыж гыч кораҥын
Еҥ-влак тиде шучко верым,
А воктеч эрташ перна гын,
Пылыш рожым петырат да
Огытат ончал тувеке.
Да, тыгае тыште авыл* —
Неле тумо сорым гае:
Темдалеш гын, от тарване,
От шӱлалте, от лук йӱкым.
Шорыкйол сӧрал пайремым,
У ий годымсо модмашым
Савыреныт шучко судыш:
Васлий кугыза ок йодышт –
Йыгыла озан тӧраже;
Огыт воштылто мӧчӧр-влак*
Индырат армай-влак* тыште.
Ӱдырым налмет шуэш гын,
Ончыч тудым пу озалан:
Яжарланыже кум кече.
Икымше йочат шочеш гын,
Тудымат олпотлан* кондо:
Вӱрым йӱын, азан чонжым
Погалтен пышта чондайыш –
Кудыжым еҥ-влак деч шолып
Кондыштеш вургем йымалне.
Нигӧат чондайлан шӱштым
Уста кидше ден ыш атле*,
Нигӧат ыш урго тудым:
Ончыч Таргылтыш пӧрдалме
Шӧртньӧ муно чарыш опкын
Шылтылеш улмаш еҥ чоным.
Тудо шкенжын жапшым огыл,
Еҥын ӱмыржым ила да
Нигунам шоҥгем ок коло.
Пуштын огыт керт санденак
Пӱсӧ пикш да неле керде,
Ны ю вий, ны чер ок сеҥе.
Ик марий тыш толын коштын,
Кредалаш Тӱканым ужын.
Кӧ тугай? Нигӧ ок пале!
Нерже важык, тодылалтше,
Керде пале — шӱргыж мучко.
Вик коеш — пеш тале сарзе:
Огеш пу утлаш тушманлан,
Шкенжымат огеш чамане.
Керде йӱк лӱшкен кум кече
Да кум йӱд эре йоҥгалтын,
Но ышт сеҥе вашпижмаште
Ны Тӱкан, ны Важык Нерже.
Но ойлен коден ты патыр:
«Товатлем Кугу Юмем ден,
Товатлем шӱмбел мландем ден:
Ӱмыретын шолып вийжым
Палемат, уэш толам мый —
А тунам, ой, ом чамане!»
Шӱдӧ ий ынде эрталын –
Аралаш огеш тол сарзе.
Я тачат коштеш кычалын
Тӱкан Шурлан колымашым,
Я шкежат пытен шукертак:
Лыпланен, вочмек шӱгарыш…
Но уке! Огеш керт йомын,
Юмо лӱм дене сӧрен гын!
Ӱшана, вуча шол калык:
Пӧртылеш садак ты патыр.
Кӧ пала: ала вес сын да
Вес ала-могай вий дене –
Но толеш да шке пеленже
Эрыкым конда еҥ-влаклан,
А осаллыклан — мучашым!

КОЛЫМШО МУР

Ший вӱдан изеҥерем, тый
Куш куржат, йӱд-кече модын –
Волгыдо эҥер дек огыл?
Илышем, вашкет тый кушко –
Койдымо пиал дек огыл?
Изеҥерже, ой, вет вичкыж,
Ӱмырнаже, ой, вет сокыр –
Со вашкат, но огыт пале:
Петырен умбаке корным,
Неле кӱ торешла возын…
Но ида шоно, ноя ман
Изеҥер куржаш умбаке,
Ида ойгыро, шула ман
Ӱшанда, чаракым ужын:
Вет кӱымат шӱта чӱчалтыш,
Шымата ойгат шӱм-чоным.
* * *
Кӱкшӧ курык йолыш пижын
Чоҥгата, а тушто — пундыш;
Лыйге шикш лектеш тушечын –
Шоналтет: маска чочойын
Чылымже мондалтын кодын.
Пич, ужар эҥыжвондер гоч
Вӱд сер дек куржеш йолгорно;
Кержалтеш вондер урвалтыш –
Ялт пӧртӧнчык пурымаште
Утыр ажгыныше пийла,
Я модеш пинеге семын.
Ты рокпӧртыштӧ шукталын
Ӱмыржым ик тулык вате
Шке полмезе эргыж дене.
Пеш шуэн уна тыш толын,
Утларакше ойго коштын.
Икана ты шӱкшӧ пӧртыш
Тӱкалтен йӧршеш чал шоҥго —
Лийын тупышто мешакше,
Шкеже лийын тӱвыт сокыр.
Да кодаш эр марте йодын.
Йочан кумылжым нӧлташлан
Туштылаш тӱҥалын туштым.
«Ну, кузе лӱмет?»
«Акмазик!»
«Мыняр ий тылат?»
«Да нылыт».
«Пале: кӧн уке шинчаже,
А вӱда шке сокыр еҥым?»
«Тоялет тый тиде пондым!»
«Кӧ мура — каяш лектеш да,
А толеш тушечын — шортын?»
«Да мемнан пайданна* тиде!»
«Мо нерген туштем, каласе:
Толыт — кидшым кормыжталыт,
А каят — кодат чумалын?» —
«Тиде пӧрт омса лийшашлык!» —
«Тый чыла палет, полмезе!
Но эше каласе тидым:
Шке ок коч — пукша чылаштым?» —
«Тиде мыйынак авам дыр…» —
Ай, азап: вашмут чын огыл,
Но тыгат манаш лиешыс!
Каласен тунам ты шоҥго:
«Пешак сай! Тыгай уш дене
Он лият чыла марийлан!»
Каласен, да тулык вате
Мӱгырен шорташ тӱҥалын.
Лач тыгак шортешыс кайык
Йӱлышӧ вондер ӱмбалне,
Чаманен иган пыжашым.
«Да могае он да моло –
Илышат огеш лий тудо!»
Тевыс мо: ушан Акмазик
Тӱкан Шур деке логалшашыс!»
Шоналтен да манын шоҥго:
«Мо мемнан дене лийшаш гын,
Весе дене тиде лийын:
Лийдыме уке тӱняште.
Эртена чыла уэш ме,
Мо эртен ала-кунамак.
Улынас кошартыш веле
Ончылгочак пале оҥгын.
Иктак веле эрыкнаже:
Ойыраш шкаланна корным,
Вашталташ мо лийын кертмым
Юмын кӱштымыжӧ семын.
Тиде сомылын висаже —
Лыжга чон, айдемын арже,
Порылык лиеш ик акше.
А эн кӱкшӧ акше — чынлык!
Тек сеҥат, тугеже, нунак!
Колынам, кузе ик ӱдыр
Чылт йӧратыдыме еҥлан
Лекме деч утлаш шонен да
Лӱмынак шомакым луктын:
Марий гоч ава лийшашын
Чызе шӧржым пуйто кочкын
Да, ик шӧр шӱжарже семын,
Ок керт лектын ты марийлан.
А молан, мутлан, Акмазик
Тӱкан Шурлан лийын ок керт
Лач тыгаяк ик шӧр шольо?»
Йывыртале тулык вате:
Ӱштӧ кочо шинчавӱдым,
Йоктараш тӱҥале шерым –
Эргыжым шыман ӧндалын,
Шорто, но тунамак ӧрӧ:
«Я вара лиеш ты шакше
Мыланем шӧр кочшо эрге?
А кузе илаш вараже,
Еҥ шинчаш ончаш, мом манын?
Тыгай ормыж эрге дечын,
Ой, утаре, Кугу Юмо!
Ӱмыр мучко йодынамыс
Мый тудлан содор мучашым,
ªпкелалтын Азыренлан:
Наҥгаяш чылт шӱйшӧ чонжым
Пеш кужун огеш тол манын.
Вученам мый: кушко йомын
Пӧртылаш сӧралше патыр?»
«Ит орлане, — манын шоҥго.
Пӱрымаш коштеш шке семын.
Кок гана эрта шым талук –
Ӱмыр корныжо Тӱканын
Кошарга, ушнен ик оҥгыш.
Но сеҥаже патыр огыл,
А йӧратымашын кугу вийже.
Ӱмыргечыже ты шакшын
Савырна ынде вес корныш,
Да каваште огыл — тыште,
Тиде пӧртыштӧ да тыйын
Шке ава шӱм-чоныштетак.
Тиде савыртыш шӱметым
Лош шелеш, да орлыкетше
Кок пачаш лиеш дыр неле.
Ончо шке! Шочынава деч
Йод: кузе лийман тыгодым.»
Вашешталын тулык вате:
«Мыланем шонен шинчаш мо:
Тымарте ик ойгым шупшым —
Весымат кертам нумалын!
Шонышым: шуэш да шошо,
Азап-влак шулат лум семын.
Но лумат шулен пытен, да
Шошыжат эртен шукертак –
Ешаралтыт веле нуно!
Шонышым: толеш да шокшо,
Изеҥерла кертыт йомын…
Эҥерат кошкен, ок його,
Кеҥежшат эртен шукертак —
Ешаралтыт веле нуно.
Шонышым: шуэш да шыже,
Наҥгая, йӱр дене мушкын…
Теве шыже эртен кайыш,
Да йӱржат тетла огеш йӱр –
Ойго веле огеш пыте.
Ӱдыр шортмо — изи йӱр гай:
Чарынет гын, шу шергашым.
Вате шортмо — йӱр вӱд йогын:
Чарынет гын, шу кидшолым.
Аван шортмыжо — эҥер гай:
Кеч ший курыкым орале –
Садиктак от чаре тудым.
Сӧрвалем: аван шинчавӱд
Ынже ташле мланде кумдык,
Возак тулым ынже йӧртӧ
Да кугезе шнуй лулегым
Шӱгарлаште ынже тӱкӧ!
Кӧ пала тыгай поргемым –
Тудым иктыш налын кертшым,
Да чыта мо тудын серже
Ты йӱлатыше куатым?»
Шоналтен да манын шоҥго:
«Мый палем тыгай агурым:
Калык шӱмыштӧ вет тудо!
Теве кушто шинчавӱдна,
Шуын пӱрыла, шунда, да
Ойгына кугу ош кӱла
Але левыктыме шийла
Погына эн келге верыш.
Да апшат толеш тӱняшке –
Калык мурын чын апшатше:
Кӱэмалтше йошкын-ойгым
Кудалтен шке шӱм возакыш,
Ырыкташ йошкаргымешке
Да, пыштен йок-йок шандалыш,
Савырен тореш да кутынь
Тапталташ, сескемым луктын –
Йыр шыжалтше шӧртньӧ мутым,
Йӱд гай чонышко логалшым –
Тек кава яндарлык дене,
Мландын сылнылыкше дене
Кажнын чонжо тичак темже.
Коштшемла, мый шуко ужым
Да палем: шемгишке семын,
Таргылтыш-вувер деч кодшо
Саде йырнык шӧртньӧ дене
Иквереш эн шакше койыш
Пура нушкын яра чоныш.
Товатмутым пуэнам мый
Кинде ончылно, вӱр дене:
Кажне шӧртньӧ падырашым,
Кажне пырчыжым, пуракшым
Чыла иктыш погымешке
Да, ыштен тушечын муным,
Тушан шакшым тойымешке —
Нигунам мый ом лыплане!
Мом ышта йӧн мушо вате,
Ужын атыштыже шӱкым?
Вӱд волак йымак шында, да
Вӱд шкежак, кувшин тич темын,
Нӧлталеш пундаш гыч шӱкым,
Кудалта тӱжваке луктын!
Шоненам мый керде дене
Эрыкташ айдеме чоным.
Рожым атыште шӱтет гын,
Кораҥдаш лиеш мо шӱкым?
Да молан йӧра шун ате,
Нимомат темаш ок лий гын?
Шуэнам ынде мый кердым,
Ыҥленам: сеҥа Мут веле!
Керде ден сеҥет тый иктым,
А Шомак дене — тӱжемым.
Нӧлталнем садлан Шомакым
Кӱшкӧ-кӱшкӧ мый тулвуйла —
Тек шке йолгымыж ден тудо
Волгалтарыже шем йӱдым,
Помыжалтарыже чот малышым!
Да коштам мый тӱня мучко,
Саде мутымак кычалын.
Киямат денат мый лийым –
Ыжым му тыгае мутым.
Коштынам каваш, кычалын —
Ыжым му тыгай шомакым.
Калык чонышто гына шол
Тиде мут шуэш саскала,
Эн-эн рӱдыштӧ: ушан ден
Ӱмыт кӱрылтмӧ* коклаште,
Йӧратен ойырлымаште,
Ойго ден куан лоҥгаште.
Шере тудын мӱй шорваже,
Кочо арымшӱдӧ тамже.
Но кӧ подылын онча гын
Ик гана ты юмын вӱдым —
Тема кече дене шӱмжым
Да луктеш тушечын мурым!»
«Ойлымет эмла чонемым,
Шомакет пуа ӱшаным! —
Тулык вате кычкыралын. —
Каласет ала лӱметым:
Кумалаш мылам кӧн верчын?!»
Ош пондаш тыгерак манын:
«Шукын коштыт мландӱмбалне
Палыдыме корныеҥ-влак.
Лектынам мый пич тӱняшке
Кычалаш кечан корнемым.
Кеч-кузе тый мыйым лӱмдӧ –
Мый улам сортаже Юмын,
Изи тул эн ир верлаште!»
КОЛО ИКЫМШЕ МУР
Сип кожлаш, эн шыгыр лукыш,
Иргедат ок мий дыр кушко –
Изи пулдырчо логалын.
Ир пасушто – шун чоҥгаште,
Шопкежат ок куш дыр кушто –
Ошшыдаҥ парчам нӧлталын.
Лач тыгак мо Тӱкан Шурын
Унавий моторжо шочын?
Лучо ит шоч ыле, снеге,
Пире илыме верлаште.
Мо кӱлешлан пеледат тый
Шучката сирлем ӱмбалне?..
Чеверген кӱат кӧлан тый?
Тутлын ӱпшышӧ саскатым
Кӧ пеш толын тамлынеже?
Кӧ кӱрлаш огеш лӱд тудым?
Ачан пӧртшӧ Унавийлан
Чучеш шыгырын, йокрокын;
Огеш эксе тушто калык,
Но укес шӱмбел аваже,
Йолташ ӱдыржӧ я таҥже
Кудым темыше коклаште.
Мыльгыжше, чаҥга, шояче,
Ваш ужалыше ты калык –
Тӱкан Шурын тарзе-влакше.
Кудывечыште — вес калык:
Кидыштышт вӱдотыза гын,
Йолыштышт — чепан пу кепшыл,
Тупышт мучко — сусыр пале,
А шинчаштышт — йӱд гай орлык.
Тидыже — ачан кул-влакше.
Неле, шучко тыште илыш:
Вет чыла пошкудо-шамыч
Семынышт каргат, шудалыт
Тиде суртым да озаштым.
Садлан огыл мо аваже
Пеледалтме жапын кошкыш?
Тукым-влакшак парым аклан
Тӱкан Шур дек тудым кондышт –
Писе йогынышко пуйто
Сер гыч пушым шӱкал колтышт,
Да мучашдыме кум талук
Йогын кышкылте ты пушым
Сирлеман кок сер коклаште –
Ойго ден азап лоҥгаште,
Калык орлык дене темше
Шинчавӱд эҥер покшелне.
Коден ӱдыржым тӱняште,
Шкеже кайыш шыпак ийын
Курымаш ласка кундемыш —
Шыле йӱкдымӧ кол семын,
Шулыш шокшыш вочшо ийла,
Вӱд ӱмбалсе тӱтырала,
Но Тӱкан Шур дечын утлыш.
Ӱдырым ончаш ачаже
Ӱшанен йӱдвел кундем гыч:
Мардежан, луман верла гыч,
ТуСО калык-влак кокла гыч –
Лӱмын кондымо ик шоҥго,
Пӱгыр локтызо кувалан.
Да кӱштен ты шоҥгыеҥлан
Унавийым изинекак
Туныкташ оза пашалан:
Вуйлаташ йӱдвел кундемым,
Кугыжа лияш поранлан,
Тале йӱштылан да ийлан.
Лийже ӱдырын ий шӱмжӧ
Кӱ гай пешкыде да йӱштӧ,
Чолга шӱдыр гай шинчаже
Шуралтен гына ончалже,
Сын моторлыкшо — йӱдвелне
Тӱрлӧ тӱсын модшо тулла –
Йӱштӧ волгыдыжо дене
Сымыстарыже чылаштым.
Локтызо ыш шукто тидым:
Вет марий кундемын ямже
Левыктен юалге шӱмжым,
Поро кумылжо икшывын
Пуйто мӱйурвам йӱкталын,
Пуйто ӱй дене шӱралын
Тудын курмыжгышо чонжым.
Да локташ, юлаш монь огыл
Туныктен йочам сандене –
Поро ю шомакын вийжым,
Эмлыше куатшым почын.
Унавий, ош кеде лийын,
Чоҥештен эрденак пӧрт гыч,
Кечыгут кожлаште коштын.
А пӧлем лукеш тыгодым
Шӱвылжым кода улмашын:
Тудым ӱжын гын ачаже,
Вашештен Тӱканлан шӱвыл –
Вучалташ изишак йодын,
Пуйто кызытше ок ярсе.
Икана ош кеде толын
Ончыч лийдыме кожлашке
Да пернен ала-кӧн лӧдыш.
Но мыняр тӧчен, садикте
Кертын огыл мучышталтын —
Эмгатен чапажым лачак.
Шароҥам терген сонарзе:
Самырык, мотор ик рвезе —
Да азапышке логалше,
Шолдыра шинчавӱд дене
Еҥла шортшо кедым ужын.
Чаманен сонарзе тудым,
Мӧҥгыжӧ конден пеленже,
Чотак сусыргышо йолжым
Тарай лапчык дене пидын.
Шке копаж гыч памаш вӱдым
Сусыр кайыклан йӱкталын
Да пукшен эн туто пырчым,
Шыматен, лыжган мутланыл.
Шылтыде ойлен тыгодым
Тудын вачышкыже вочшо
Пунчежалтше пӱрымашым:
Пуйто лӱмжӧ гын — Акмазик,
А воштужшын ойжо дене
Тӱкан Шурлан лийын шольо;
Жап шумек, лач ты амалак
Кошарта Тӱканым пуйто.
Ош Пондаш — ты шинчанужшо –
Каласен тыге: вашке пеш —
Кок гана шым ий эрта да –
Ӱмыргорныжо Тӱканын
Курымеш ушна ик оҥгыш.
Теве эртыш лучко талук,
Но, коеш, эше тӱняште
Нимоат ыш керт вашталтын:
Шочмо сурт гыч поктыл лукмо,
Тыштак веле илыштешыс
Да эше йӧршеш ок пале
Лишемаш Тӱкан дек корным
Да шукташ воштужшын ойжым.
Тӧрланен чапасе сусыр,
Да колтен сонарзе кедым.
Виш окна гыч луктын веле –
Тӱкалтен омсашке ӱдыр.
Тымарте тыгай моторым
Але ужын огыл рвезе.
Йодышташ уна деч пижын:
Кӧ тугай, кузе логалын
Тиде шыгыр, ир чашкерыш;
Полышлан мо тышке толын,
Я аралтышым кычалын?
Унавий ойлен чон почын:
«Чон ойгем — ачан осалже,
Шкет лияш — мылам пӱренак!
Тыште тый полшен кертат мо?!
Палынем ыле мый весым:
Ачан шольыжо улат гын,
Мыланем иза лият дыр?
Молан тышке шылынат тый?
Мемнан дене лийынат мо,
Ужынат ала авамым?
Ужынат гын, каласкале:
Мый вет тудым ялт ом шарне!»
Да ойлен тудлан Акмазик,
Кузе пеш изиже годым
Нунын суртышкышт логалын,
Намиен кузе шергиндым —
Чонжым налме дечын ончыч
Оза кочшо манын тудым:
Вет кочмек ик оҥ гыч шӧрым
Йорло тулык ватын шӧржым –
Тӱкан Шур изаже лийын:
Саде шӧр дене шергиндым
Лӱмынак луген ыштеныт.
Чын, аважым ужын тудо!
Мӱшкыран аваже лийын,
Да шергинде пуш сандене
Вакыкташ тӱҥалын тудым.
Но кунам тыгай шергиндым
Умылен молан кӱэштмым –
Нунылан полшаш кӧнен да
Тӱкан Шур лӱмешак шолшо
Кочкышым подге кышкалын!
Да вара, кочмек мелнажым,
Йыгылаш оза тӱҥалын:
Кӧ кӱэштын, мо пышталтын.
Палымекше, кычкыралын:
«Ой, могай чоя вет улыт!
Но йӧра: мо лийын — лийын!
Но ты каргыме икшывым
Кызытак кожлаш наҥгайыза —
Эн чот шыгыр, пич чашкерыш.
Тек маска, кожлан озаже,
Пӱрымашыжым ончалже!»
«Мый эше илем — ужат вет.
Изатат, адакшым, омыл!
Колынат тыгае ойым?
Нылле писте шочын-кушкын,
Нылле кайык шинчын тушко,
Нылле икымше огеш шич:
Изирак улмашыс ото –
Иктылан ок сите писте.
Вер уке мылам тӱняште!
Кызытеш ачат ила гын
Пеленна ты ош тӱняште,
Мыланем ок сите «писте».
А Тӱкан колаш ок шоно!
Юзо вийже — аза чоным
Оптыман ӱштан калташте;
Ты чондайжым еҥ деч шолып
Кондыштеш вургем йымалне.
Шкет гына палем мый тидым:
Тыште илыше ик шоҥго
Икана ойлен мыламже.
Каласен, колаш вочмекше,
Пуйто чылт ньогаже годым,
Поген коштшыжла укшерым,
Таргылтыш ден Тӱкан Шурын
Йышт мутланымыштым колын:
Лач тунам сӧрен вуверже
Весыжлан колыдымашым!
Кузежым, мом ышташ —
Ынде шке шоно!»

КОЛО КОКЫМШО МУР
Ала-кушто кӱшнӧ-кӱшнӧ,
Кава пӧрт кӱвар покшелне,
Шӱдыр писын пӧрдын нале:
Я нералтыш кӱнчылазе –
Шӱртӧ вичкыж вер гыч кӱрльӧ,
Да вӱраҥ гыч утлыш шӱдыр?
Пӧрдын-модын, модын-пӧрдын
Кайыш тудо тӱня мучко:
Шогалташ кумда нурлаште
Пуракан кужу юж меҥгым,
Ӱепум пӱгаш да нӧлпым,
Почедаш омсам яллаште,
Олымым покташ ӧлте ден!
Ой, пуалтыш тӱкӧ пучшым,
Ой, рӱзалтыш той ширгунжым*,
Тӱп-тӱп тӱмыржым пералтыш,
Морко шӱвырын йӱк денже
Шӱргым овартен лоргалтыш!
Такшым, мо — пурак да олым
Тиде тале куштымаште?!!
Пурак огыл тиде нӧлтӧ,
Олым огыл йыр шаланыш —
Шуко еҥын ӱмыргорнышт
Ӱмбала да тореш-кутынь
Возын пытышт да кылдалтыч
Пийпышкем дене эрелан:
Ярымлаш, рудаш огеш лий
Да кодеш пӱчкашак веле,
Кӱрышташ еҥ ӱмыр-влакым…
* * *
Вӱта пырдыжым вич ожо
Чумалеш гын иканаште,
Вич савар шеҥгечын колыт,
Йыҥгырта кузе таганышт;
Мардеж Юмо кынелеш да
Писе шулдырым налеш гын,
Вич арка шеҥгечын ужыт,
Кузе шӱлышыжӧ тудын
Кандыраш пуна шем пылым.
Но молан кынелын тудо
Да молан пеш шыде таче?
Чын ойлат: кӱляш ок лий гын,
Огыт ку ыле вынерым;
А огеш лий гын амалже,
Азапат огеш тол ыле!
Ужында докан шкежат те
Нур ӱмбалне, сӧремлаште,
Ял кокласе корнылаште
Тыгыде пӧрдшымардежым:
Кечывал тура кынелын,
Корно тӱрыш нуно лектыт –
Товатат лӧзаҥше шудым,
Рӱзкалат шареҥге-влакым,
Йымал тувырла нӧлталын
Вуйым сакыше лышташым;
Я кушташ тӱҥалыт пӧрдын,
Ваш ушнат, адак кораҥыт,
Пӱтырен пурак гыч меҥгым.
Тиде — маныт, Мардеж Юмын
Арсыррак* икшыве-влакше.
Ой, кузе юарлышт, модыч
Шалавуй йоча-влак таче:
Каванлам шалатыл кышкышт,
Сусла-влакым сӱмыркалышт,
А вакш шулдыр гыч вынерым
Куэ кумыжла кушкедыч.
Ой, кузе чот шыдештарыш
Тӱкан Шурым нунын модмышт,
Изи ӱчым ыштыл коштмышт!
Йырым-ваш еҥ-влакшым колтыш.
Вичкыж куэ воштыр дене,
Шӧрынан кужу лупш дене
Туныкташ полмезе-влакым –
Тек шым уштыш, лу ончалтыш
Да тынарак кычкыралтыш
Дечын лишке мландыж деке
Чакемаш эрелан мондышт,
ªрдыж гыч кораҥын коштышт!
Ньога-влакын шортмо йӱкышт
Чоҥештен Йолко чоҥгашке,
Шаргӱан кукшу коремыш,
Кушто, шулдыржым тоҥедын,
Каналтен Мардеж, куатле:
Кӱдырчӧ ден Тулын тосышт,
Юж эҥерын тале вийже,
Пыл кӱтӱм шке кидыш налше,
Йӱр ден тӱрлӧ вере коштшо.
Ой, перна кундемлан ойго!
Кычалаш тӱҥале тудо –
Кӧ шортарыш игыж-влакым:
Шурнывечым шерын лекте,
Вӱд воктен, кожлаште лӱшкыш,
Пӧрт леведыш-влакым ирыш,
Кышкыш вольыкым коремыш…
Но Тӱканым ыш керт муын:
Пӧрт пырняже — якте пӱнчӧ,
А пестеже — кӱкшӧ, чапле!
Вет кузе лиеш эреак:
Шолып кочшыжо — ош пий гын,
Шемылан ыштат йолажым,
Ямдылат тудланак пондым.
Умылаш пеш йӧсак огыл,
Калыкланже вучыман мом…
Ош тӱнян чыла ныл вечын
Толыныт полшаш изаштлан
Писе, озыркан мардеж-влак
Да конденыт лыҥ пӧлекым:
Икте — ий пурсам, шӱрашым;
Весе — чотдымо орва ден
Кава шорыкын ош межшым;
Молышт — керде ваш пералтме
Да ула-влак толмо йӱкым.
Лишемеш азап ты мландыш!
Калыклан толеш лыҥ ойго!
Вет ойленыс ужшо-колшо,
Каласеныс шинчанужшо:
Ондакрак, изиш вара ма —
Но тӱнясе калык-влаклан
Шучко жап толеш садикте:
Шыныме* пеш неле пагыт —
Да конда ялт вес саманым
Але илышлан мучашым.
Калыклан ойлен воштужшо:
«Сутлыкым пуртенна чоныш –
Теве ик эн тӱҥ амалже
Ончыкылык неле жапын!
Пыл лоҥгашке нӧлтшӧ кайык,
Йол йымалне нушшо йырнык,
Вӱд йымалне ийше кол-влак
Але пич кожласе янлык –
Юмын пуымо деч утым
Руалташ тӧчат мо шканышт?
Темеда гын атыш вӱдым,
Ода оптыс, тич лиймекше! –
Тевыс, мо кӱлешын чекше:
«Еҥын арже» маныт тудым.
Сутланенак, ме шӱкална,
Мондышна Перкем — чылаштлан
Юмын пуымо пӧлекшым.
Шонена эре пояшак,
Кертына толен пошкудым,
Моктанен: поян еҥ пуйто
Кӱшнырак шога нужна деч!
А шоналтыза: кок йогын
Ик вӱдкорнышко ушна гын,
Кӱшнырак мо иктын вӱдшӧ?
А вет лач тыгае тӧрлык
Ончыкта чын илыш ратым!
Ме йӧршеш монденна Тӱньшым
Марий калыкын акретсе
Тӱҥ тӱҥалтышыжым, вожшым,
Тудын йытыржым — укшаным,
Тудын рӱдыжым — вияшым.
Шукш нулта гын тиде вожым,
Лышташ-влакше куанат мо,
Нуным огыт тӱкӧ манын?
Мыланна шуман ик ойыш,
Ушныман кугу ик ешыш:
Эртараш ты неле жапым,
Кӱдырчан ты шучко йӱрым!»
Кажне колын нине мутым,
Кажне ужын: тӱнямбаке
Шыде пыл толеш вузалын;
Кажне шижын: пасула гыч
Мардеж-влак кондат шикш пушым.
Кӧм шылта лишемше рӱмбык?
Кӧ кара йӱд кайык семын?
Кӧн шӱлалтышыже йӱдым
Шучко пыл кокласе виш гыч
Йолкынла кая волгалтын?
Кӧ толеш, кукшо укшерла,
Отылла лулегым тодышт,
Калыкнам опташ тӱредын?
Сарынак йол йӱкшӧ огыл?
Тудынак йолга дыр вурсшо
Да кочыртата орваже?
Ойго калыклан, эх, ойго!
* * *
Кутырат, Элнет воктене,
Марий мландын эн покшелне,
Лектын палыдыме патыр.
Кутырат эше: шочмекше,
Толыныт шепкаж воктеке
Кугурак, Чоткар, Акпатыр
Да пуэн коденыт ушым,
Шке чолгалыкыштым, вийым.
Маныт, пуйто ныл ияшак,
Палыде эше ӱнаржым,
Шем тагашт олмеш маскамак
Шӱдырен конден аважлан;
Курык гыч вакшкӱм шӱкедыл,
Ялыштлан конден эҥгекым;
Шке таҥаш-влак дене модын,
Эмгатен пыштен чылаштым.
Тиде вийлан чотак ӧрын
Да ӧрткен, пошкудо-влакше
Пушташат шоненыт тудым.
Но Некош лач толын лектын –
Ош Пондаш малдалыт тудым —
Да вӱден каен пеленже:
Шке кушташ сӧрен полмезым.
Варарак Элнет кожлаште
Пуйто кӱдырчӧ сургалтын:
Вийын шелыштме йӱк — тиде
Кердын, шугыньын пералтмышт!
Тидак мо мемнам утарыш?
Ала рвезе Чумбылатын
Писын шарлыше чап лӱмжӧ
Тистыла уша чылаштым
Да лиеш ӱшан, эҥертыш?!
Тыгерак шоненыт еҥ-влак.
Но тунамак лӱдмышт кодын:
Огеш пу Шурма ушнашышт,
Кокыте шелеш дыр вийым!
Тӱкан Шур тыштат чарак шол
Корнӱмбалсе пундыш гае.
Шукертсек йӱлен коштешыс
Солалташ марий кундемым
Пӱтынек: Шура гыч Юлыш,
Виче гыч Вӱтлаш шумешке.
Да огеш пу сарзывуйлан
Шогалташ иктаж-кӧм весым.
Тыгерак шоненыт еҥ-влак,
Лач тыгак шонен Акмазик.
Сип кожла йолгорно дене
Кошарташ каен Тӱканым
Да йырваш ӱшаным ужын:
Ончылно йолгалтын шӱдыр,
Лай мардеж йолгорным ӱштын,
Йӱд шыман шӱкен шеҥгечын.
Кученат ыш ончо кердым,
Ужашат тудлан ыш перне,
Шӱшкалтен, йылт-йолт йолгалтын,
Южышто вурс керде модмым;
Пеш пален Тӱканын вийжым,
Тудын тале сарзе чапшым,
Колымаш туддеч кораҥмым.
Пеш пален, но лӱдын огыл:
Тудо — ойып, тале тулжым
Калык шӱмыштӧ тушечак
Ылыжта мардеж, пуалын.
Колымаш уке, палет гын:
Сеҥымаш тошка кышатым!
Кӱкшакаш кӱзен Акмазик:
Чыли тул коеш умбалне –
Тыште огыт мале таче!
Тӱкалтен илем окнашке:
«Могай ойго тышке толын?
Могай шонышда кандалге
Кочо шикшла нугыдемын
Изике тулда ӱмбалне?»
«Шонышнаже шикш деч кочо:
Эргынам, эн ончыч шочшым,
Пуэна эрла Тӱканлан…
Тыйжым мо тарватыш корныш?»
«Мый пушташ каем Тӱканым!»
Самырык ача вийналте:
«Пеленет каем — вучалте!»
Вес тӧрзат шинча волгалтын.
Кӧ ок мале — кӧ йӱд мучко
Кутыра шке ойгыж дене?
Шоҥго лекте. Умылтарыш:
«Ӱдырем марлан пуэм мый.
Наҥгаем эрла Тӱкан дек
Кум йӱдлан — модаш яжарлан.
Акмазик дечын йодмеке,
Мо амал дене тыш толын –
Ешарен: «Пырля, тугеже,
Мый колтем шке эргым-влакым ».
Тыге ошкылын Акмазик:
Ончылно волгалтын шӱдыр,
Еҥ-влак толыныт шеҥгечше!

КОЛО КУМШО МУР
«Ай, шара пистер мӱй пушым,
Ай, куэр могай ужарге!
Но могай куан мыламже,
Мӱндырнӧ таҥем ила гын?
Ай, пӱкшермыште орлаҥге
Кок пӱкшан я кумытанак,
Но могай пайда мыламже,
Нигӧ ден пырля погаш гын?
Капкана мемнан, ай, кӱкшӧ,
Тӱкыжат моткочак неле,
Но мылам мо сайже тыште,
Ок тӱкалте гын нигӧак?
Шукертсек ок кошт ты пӧртыш
Ны пошкудо, ны сай каче.
Вет палат чылан: тыш толшым
Колымаш вуча я пондо!
Эрыкан мардеж, волгенче!
Пудыртен ты неле тӱкым,
Почын шындыза капкажым,
Эрыкан, кумда тӱняшке
Изи кайыкым те лукса:
Чоката пӱкшерме отыш,
Куэран ший курык шӧрыш,
Вӱдпеледышан ер серыш –
Келанен мура тек тудо,
Лӱҥгалта, парчашке шинчын,
Ош ломберыште пыжашым
Тек оптат пелашыж дене!» —
Муралтен шыпак, ойгаҥын,
Унавий окна воктене.
Но ончале гын уремыш –
Мо тугай? Капка воктеке
Чумырген шогалын калык!
Но молан тыш погыненыт,
Вет пазар монь огыл таче?
Да молан чурийышт шыде,
Кажнын кидыштыже — ваге?
Кӧ топка капкам моткочак:
Кычкыра, ӱжеш озажым?
Тӱкан Шур капка дек лекте:
«Мо кӱлеш? Кӧ улыда те?»
«Тиде мый улам, Акмазик,
Ава шӧр гоч шольыч лийше!
Толынам мый калык дене –
Налаш каргыме чонетым!
Конденам мый колымашым
Озырканлан, шем олпотлан!»
Тӱкан Шур чот воштыл колтыш:
«Ай да шольо, ай, шаярче!
Кердымат кеч налын отыл,
А ойлет тыгай шомакым!
Мыскарам мыят ыҥлем пеш:
Пуро, лий уна, тугеже!
Калыкем, пайремыс таче!
Шуко жап посна лиймеке,
Тевыс, шольым толын лектын.
Ты амал дене мӱй пӱрым
Мый кӱштем лукташ уремыш
Тыланда, пошкудо-шамыч:
Кумылда лиеш гын, йӱза!
А тылат, шоляш, мончам да
Чапле сийым ямдылем мый.
Мыйын мӧҥгӧ — тыйын мӧҥгӧ!
Шӱгарлаш миен вочмешке,
Эн пытартыш шӱлыш марте!»
Тыге ойлыш, мане тудо,
Но йӧршешак весым кольо
Унавий сайласымаште:
Тиде суртышто Акмазик
Йомдарен кертеш шке вуйжым!
Куржын колтыш шоҥго деке,
Йӱдвел локтызо кува дек,
Но тудат полшаш ыш сӧрӧ:
Тӱканлан ок сите вийже –
Тудо вет ны ал булат деч,
Ны кава гай гӱл булат деч,
Ны шемемдыме вурс дечын,
Ны ошемдыме той дечын,
Ны аяр да ю шомак деч –
Мо пала — пырчат огеш лӱд.
Нигуштат, иктат ок сеҥе:
Мландӱмбалне я йымалне,
Вӱд ӱмбалне я пундаште,
Шинча ужмо йыр каваште,
Пагыт йогын гӱжлымаште;
Вет лӱмжат саман кнагаште
Пеш шукертак ӱштылалтын –
Козналу тыге каласыш,
Шем таган шеҥгел йол лужо.
Тул гына нимом ок ойло,
Мужедаш ышта чаракым.
Кӧ пала: ала лач тудак —
Тале вий да илыш негыз –
Шакшылан конда мучашым?
Шарналтен тунамак ӱдыр,
Мом ойлен ыле Акмазик
Тӱкан Шурын чар чондайже,
Тудын юзо вийже шумлык.
Неле, неле пеш улмашын
Ачалан кӱчаш мучашым!
Шинчын ӱдыр тӧвакашке,
Вӱдкияр шудан икса гыч
Эркын йогышо вӱд серыш.
Сӧрвален: «Шӱмбел эҥер, тый
Мыйын ӧрмӧ кумылемым
Румбыкан вӱдла йоктаре
Мӱндыр теҥызыш шумешке:
Шонымем деч ынже шӧрӧ.
Тый наҥгай яндар вӱд семын
Тушкак ӱдыр шинчавӱдым:
Тек шинчамым ок вӱдаҥде,
Ок кораҥде шонымем деч.
Пеҥгыдемде мыйын шӱмым –
Вет моштет уа вож дене
Кучыктен уралтше серым,
Курыклам шӱтен да мушкын,
Вашталтен кертат корнетым –
Пу мылам тыгай куатым.
Мом олмешыже налнет тый:
Толкыналтше ӱп гыч чинчым,
Ныжыл порсынжым капемын
Але ӱдыр тӱрвын тамжым —
Мом шонет, чыла нал таче!..»
* * *
Вӱд воктен, илем шеҥгелне,
Шем монча ош шикшым луктын.
Еҥын палыдыме ятыр
Шып пашам шем пырдыж ужын:
Аза шочмым, черым лукмым,
Колышым ойгаҥын мушмым,
Тӱрлӧ мужо деч шӱвалмым,
Еҥым локтымым я шке вач
Шинчавочмым мушкын налмым —
Коҥга шӱй да сур шикш дене,
Памаш вӱд да лум вӱд дене,
А эше кыне ӱй дене.
Таче ялт ӧрмашым ужо
Ты монча: кузе ик ӱдыр,
Тыманмешке чулым йосыш
Савырнен, тунамак шыле
Олымбал йымак, эн лукыш.
Тӱкан Шур мончашке тольо,
Олымбак вургемжым оптыш,
Мӱшкыр вач кугу чондайжым –
Муно чар калтам — кудаше
Да вургем йымаке шылтыш.
Но ончал: монча ик лук гыч
Йос йыж-юж кудалын лекте,
Вуйжым пӧрдыктыл ончале,
Тышке-тушко ӱпшыч нале,
Кок йола шогал, кушталтыш!
Пӧрдӧ-пӧрдӧ да чондайым
Руалтен — омса лондемыш!
Шучкын урмыж колтыш опкын,
Пуйто шӱмжымак шуралтышт;
Руалтен шӱчан тулвуйым,
Йос почеш туран кудалтыш.
Тул урлен, чужлен чоҥештыш
Да когартыш йӧсын межшым;
А чондай кишан чырала,
Саворала ылыж кайыш
Да, йырваш кышкен сескемым,
Мӱгырале апшатпошла,
Сайын ырыше возакла,
Да нӧлтале шучко тулым
Тыманмеш каваш шумешке!
Да шоген кум йӱд, кум кече
Чараклен кавам тул меҥге,
Волгалтен йырваш кундемым.
Але уждымо тулйолкын
Кошартен тыге Тӱканым,
Шучката, осал саманым!
* * *
Лектынат каяш укшерлан –
Кандырам нал кужуракым,
Лач гына лиеш варажым!
А ойлаш шонет мо лиймым –
Кӱчыкрак шомакым сайле,
Лач лиеш тудат варажым!
Мыйынат оем пеш кӱчык:
Пытыш курымжо Тӱканын,
Тольо жап йӧршешак весе —
Жапше рвезе Чумбылатын!
Кошартем мыят муремым,
Ошкылал колтем умбаке.
Мурызо толеш, каем да, —
Сай йӱкан, чолга да рвезе –
Шке кӱслежын ший кыллажым
Лачымын шупшеш вес семлан.
Колыда те, кузе патыр
Шуко ор, ола-влак дене —
Юл, Вӱтла эҥер ӱмбалне,
Визьым, Виче вӱд воктене –
Шке кундемжым пеҥгыдемдыш.
Колыда, мыняр тушманым
Тиде патыр тӱнчыктарыш;
Паледа, молан лач шкеже
Жап шуде шӱгарыш возо:
Кынелаш, азап толмеке,
Аралаш шке тукым-влакшым.
Ондален кузе, еҥ-шамыч,
Кеч амалже лийын огыл,
Кынелтеныт Чумбылатым,
Да каен ынде йӧршешлан,
Курымаш шӱгарыш возын…
Кӱдырталза, кӱсле кыл-влак:
Калыкнан нӧлталын чапшым,
Шарналтен чолга еҥ-влакшым,
Мыланна — эсеным йодын!

МУЧАШ (ЗАКЛЮЧЕНИЙ)
Шомакем тышакын пытыш!
Но коклан гына муралме,
А чонеш эрелан кодшо –
Ӱмылан кожлаште шочшо,
Олык лапыште пеледше,
Шурныла пасушто шушо,
Мамыквуйын кичкыж семын
Тӱня мучко чоҥешталше —
Мурылан мучаш огеш лий!
Кажныжат тӱнян куанже!
Шарнымаш ила вет тушто:
Тошто жап нерген — кунамже
Калык-влак чон-вем йоткеак
Курымеш кылдалт шогеныт —
Пуйто кылымде ден пижын –
Икгай вӱр да йылме дене.
Ош Кугу Пӱртӱс! Ме тыйын
Улына йочатак веле!
Туныкто илаш мемнам тый
Уш почеш, ончен эрласыш;
Пӧртылтӧ, мом йомдаренна:
Ойлыкто ушан йылмет ден,
Ончыкто яндар шинчат ден!
Туныкто ончаш — раш ужын,
Колышташ — чыла раш колын;
Умылен айдеме кертше,
Мом ыҥлен огеш керт таче:
Мӧртага мом йырымла пеш,
Мом мура кожлаште кайык,
Чокия аза мом тутыш,
Юмо дене мутланалын!
Тый денет ик еш гыч улмо
Чесле кумылым пӧлекле!
Мый шонем: тек муро-влакак —
Вӱр гыч вӱрыш, шӧн деч шӧныш –
Угыч ушышт калык-влакым!
Тек тӱнялан каласкалышт:
Курымла вошт мом шоненна
Да мо верч йӱлен иленна;
Тек чевер-мотор тасмала,
Памаш вӱдла, эр мардежла
Але палыме мурсемла
Шонанпылышке пуналтыт!
Да куан я шӱлык годым
Тек мурат эре лач иктым:
Курымашлык Илыш Чапым!
* • *
Те йодда, да мый муральым!
Корнышкат лекташ жап толын.
А укшан пондемже кушто,
Кушто корнысо тосемже:
Пӱсын ужшо, писын коштшо.
Шкет еҥ дене ойым лукшо?
Тый, пондем, ик тӱр гыч весыш
Эртенат шӱмбел кундемым.
Тый палет чыла йолгорным:
Ужаргалше аркалаште,
Мӱкш ызгалме олыклаште,
Вошт волгалтше пӱнчерласе
Ошман курык оржалаште,
Регенчаҥше тыгыдер ден
Шкеж дек ӱжшӧ тумерлаште;
Изеҥер, кугу эҥер гоч,
Нелын кертше лӱкыла гоч
Тый палет чыла вончакым,
Кореман ир чодыра гоч
Шолып тошкымо сокмакым*
Да малаш йӧрале верым:
Тушто шып кастен тулото
Волгалтеш умбачак порын,
Ӱжын нойышо йолешкым
Кож шыҥалыкын йымакше.
Мыйым тый вӱдет тӱняште
Мӱндыр, ӱлыл корно дене:
Тудын дене еҥ-влак коштыт
Ик марий илем гыч весыш!
Мыйже муро-влакын коштмо
Кӱшыл корнышко лупшалтым:
Мый коштам ик шӱм гыч весыш
Да ушем эрелан нуным!
Мый ом кошт вет корно дене —
Корно шке кая шӱм гочын:
Кажне шудо пырчыж дене,
Киш шырчаж дене лакемын,
Кажне шӱшпык муро дене
Тӱржӧ гоч темен чонемым –
Велалташ, у муро лийын.
Тидым мый ойлем, таҥ-шамыч!
Мый, Салий, марий айдеме –
Важык НЕР лӱм дене коштшо!

_______________________

*Ширгун – колдырма, оҥгыр
*Арсыр – шотдымо, шоныде да айда-лийже ыштыше
*Шынаш (сынаш) – тергаш, шотыш налаш, шымлен, ушыш пышташ
*Сокмак – йолгорно
*Юго – колышын погыжым налшаш еҥ
*Торешйол – маска
*Ялук – вуйшовыч
*Йывш – умдо
*Куво – арва
*ªрза – канде
*Ульмо – ватан пӧръеҥ
*Тор – ракш имне
*Тартмаче – ял еда коштшо сатучо
*Кула – сур
*Авыл – илаш-йӱла; тыште: закон
*Мӧчӧр – Шорыкйол годым ужгам савырен чийыше
*Армай – палач
*Олпот – оза, господин
*Атлаш — пӱчкедаш
*Пайдан – таве гыч вӱд лукмо пу ведра
*Ӱмыт кӱрлаш — ӱшан пыташ
*Ӱрӧ — тӱшка, кӱтӱ
*Кодылаш – ужаташ
*Пелтык – верч, кӧра
*Чатныше – шелше, печкалтше
*Пуштылаш – шокшо салмаш когартен кӱкташ
*Чамбал — мӧдывуй
*Кармакай – осал шӱлыш
*Шопшар – укшан пушеҥге гыч ыштыме тошкалтыш
*Ӧрчаш – шуркемаш, мӱлаш
*Ӧрша – кайык
*Чача – пеледыш
*Асыл – пеш сай
*Пулач – сабле, керде
*Косараш – ойыраш
*Шып, *Чолга – пикшумдо-влакын лӱмышт
*Вияш – ойыраш
*Олно – ӱдырын ава-ачажлан пуэн кодышаш поянлык
*Озак – шке, ватыде
*Арча – изи шондык
*Шӱшкан – писын коштшо
*Витлыме – вуйым шийме
*Витньызе – уверзе, шижтарыше
*Тиште – ик тукым, урлык
*Шукчо – сукчо
*Тыште: пу – пушеҥге
*Йомартлын – йывыртен
*Пырыспоч – омыжвуй, саган
*Арвуй – карт
*Шарвоч – кумалшаш имне
*Мергӱсӧ – икмыняр ял дене кумалме ото
*Тӱсан – кумалаш ойырымо

Добавить комментарий