Еш молан шалана?

Тудо каласен: «Чыла пиалан еш ик семын пиалан, пиалдыме – тӱрлӧ семын». Пиалан ешыште икте-весым умылымаш, пагалымаш, йӧратымаш озалана гын, вате ден марий ойырлымо нерген огытат шоналте. А кунам ешым пиал «коден кая», тунам «ойырлымаш» мут чӱчкыдын йоҥга. А ик гана йоҥгаш тӱҥалеш гын, шукыж годым вате ден марий ойырлымашке шуытак. Социолог-влакын данныйышт почеш, ойырлымо дене тӱнямбалне Россий – кокымшо верыште.

Икымшыште – США. Маристатын данныйжым ончалаш гын, 2011 ийыште 6,5 тӱжем еш шочын, 2,9 тӱжем еш шаланен. Ӱмаште 5,6 тӱжем мужыр возалтын, 2,8 тӱжем ойырлен. Вес семын каласаш гын, республикыштына ушнышо кажне кокымшо еш шаланен.

Ойырлымашке шумеке, вате-марият, палымыштат тыге лиймаште титаканым кычалаш тӱҥалыт. Но ала-кудыжым иктыжым гына титаклаш огеш лий. Кеч тӱҥалтыште лач иктыжын шкенжым келшен толдымын кучымыжлан кӧра эн ончычак умылыдымаш лектеш, вара ӧпке, шыде погынат. Тыге еш ойырлымашкат шуын кертеш.

Амалже могай?

Ойырлымашын амалже тӱрлӧ деч тӱрлӧ. Эн тӱҥ амал семын аракам шотдымын йӱмым шотлыман, очыни. Еҥ-влак, поснак ӱдырамаш-шамыч, ешым арален кодаш шонен, марийыштым эмлаш тыршат, мастар-шамыч декат коштыктат. Но айдеме шкеже тидын деч ынеж утло гын, тудлан нимат огеш полшо. Тыге нерве, окса, тазалык да жап веле арам лийыт. А вет аракам йӱмылан кӧра мыняр еш йӧсланен ила?! Пытартыш жапыште ӱдырамаш-влакат тудым пешыже огыт шӱкал. Но утларакше садак пӧръеҥын йӱмыжлан верчын еш шалана. Ӱдырамаш йӱэш гынат, кредалаш огеш пиж. А пӧръеҥ-шамыч кокла гыч шукынжо вигак ораш тӱҥалыт. Вате чыта-чыта, да чытышыже кӱрлеш. «Кузе шкет илаш тӱҥалам? Йоча-шамычым кузе шкетын йол ӱмбаке шогалтем? Озанлыкым шкетын кузе кучем?» манын, ӱдырамаш чотак тургыжлана гынат, поснак ялыште илыше, тиде ошкылым садак ышта. Пӧръеҥын кучедалмыжым ӱмыр мучко чытен илаш – манаш веле. «Кыра – тугеже йӧрата» маныт, кеч чыланат палат: тиде чын огыл. Йӧратыше пӧръеҥ йӧратыме ӱдырамашыжым нигунамат огеш кыре. «Йочалан шке ачаже кӱлеш» маныт гынат, тыгай ача лучо ынже лий. Тудым ончен, йоча могай кушкеш? Лӱдшӧ, пужлышо нерван, лунчыргышо тазалыкан. А эрге ончыкыжым тудын орышо койышыжымак кояш тӱҥал кертеш. Эсогыл аваж денат. Тыгай примерже шагал мо? Теве МВД-н сводкыжымак ончалаш гын, эргышт авашт дене кузе гына огыт кой?! Сандене кучедалаш йӧратыше пӧръеҥ дечын утлыдеже огешак лий. Тидым мыняр писынрак ыштет, тунар сайрак веле чылаштланат. Арам огыл ойлат: «Пӱгырым шӱгар веле тӧрлата». Ты шотышто самырык-шамычым, ик велым, мокталташат лиеш. Нуно лач тыгак ыштат: йӧрдымӧ койышым кужу жап чытен огыт иле. Самырык годым келшен толшо вес еҥым муаш куштылгырак. Но, вес велым, туге чучеш, пуйто ты шотышто 20-30 ийым изиш эрталтыше-влак утыжденат чытыдыме улыт. Кокланже ала-могай кырча-марчалан верчын ойырлымашке шуыт. Чылт тыгежак огеш лий, очыни. Илыш дене ялт тыгежак модман огыл.

Весе. Ойырлымаш пытартыш жапыште пӧръеҥ-влакынат, ӱдырамаш-шамычынат пашам ышташ вес кундемыш коштмышт денат кылдалтын. Тора кундемыште вес ешым чумырымо нерген шкеат шагал огыл колында, очыни. Мӧҥгыштӧ кодшо пелаш йӧслана, нимо дене титакдыме шочшышт ачашт але аваштын кудалтен кодымыштлан кӧра орланат. Пашажым ешлан оксам ыштен кондаш каят гын, тугеже шке ешышкак пӧртылман огыл мо?

Ойырлат еш-влак иктыжын весе дене вашлияш тӱҥалмыжлан кӧрат. Пӧръеҥ-шамыч, илыш ончыкта, шукыж годым сай ватышт дечын «шолашке» кошташ тӱҥалыт. Молан тыге – ӧраш веле кодеш. Ӱдырамаш чыта да умбакыже ила. А пӧръеҥ-влак кокла гыч шукынжо тидын дене пайдаланат гына. Ӱдырамаш марийжым проститла гынат, умбакыжат тыгай лийын кертеш манын, ӱмыржӧ мучко тургыжланен илаш тӱҥалеш. А пӧръеҥ-шамыч тӱҥ шотышто собственник улыт. Нуно шагалже годым проститлат. Ватын молан тыге ыштымыжым умылашат огыт тырше. А кӱлеш ыле. Тунам пӧръеҥ шке йоҥылышыжым умыла да пелашыже весе дене вашлияш огеш тӱҥал. Тыге ешат аралалт кодеш ыле. Ӱдырамаш вес пӧръеҥ деке лектын кая гын – тиде вес йодыш. Шукышт марийышт деч сайрак пӧръеҥым вашлийыт да тудын дене илышыштым кылдат. Шкенжын деч удараклан кӧра ойырлымаш марте, очыни, ик ӱдырамашат огеш шукто. Тугеже тыге лиймаште марийжым гына титак- лыман. Молан тудо сайрак лияш тыршен огыл? Ӱдырамаш лектын каен гын, тугеже ала-мо келшен огыл. Пиалан еш гыч, сай марий деч ӱдырамаш нигунамат весе деке огеш кай. Южгунам такше ойлат: «Марийже тыгай сайыс. Мо йӧрен огыл?» Тӱжвач ончымаште чыланат сай улыт. А айдемын чынже дене могай улмыжым тудын дене илен ончен веле каласаш лиеш.

Психолог Джон Готтманс тӱрлӧ элыште илыше мужыр-влакым 35 ий шымлен да тыгай иктешлымашыш шуын: икте-весе коклаште икымше кугурак умылыдымаш икымше йоча шочмеке лектеш. Тунам 67 процент вате-марий ешыште шкеныштым пиалдымылан шотлат. Тиде кум ий шуйна. Ты жапыште самырык ача ден аван икте-весыштлан кӱлеш тӱткышым ойырыдымыштлан, паша ешаралтмылан кӧра шыдышт чотак погына да тудым нуно утларакше йочашт ӱмбаке кусарат. Тиде амал дене икшывыштын психикыжлан, нерв системыжлан кугу эҥгек ышталтеш.

Ойырлымашке шуктышо эн чӱчкыдын вашлиялтше амал – икте-весе кокласе йӧратымашым да умылымашым быт манме пытарымаш. Паша – мӧҥгӧ, мӧҥгӧ – паша – тиде сценарий эркын шерым тема. А мӧҥгыштыжат ӱдырамаш утларакше йочаж ден пелашыж нерген шона, сандене сценарий тыгайыш савырна: паша, паша, паша; а вараже – каторга, каторга, каторга. Тыгеак еш ойырлымаш марте шуэш.

Тыгак пелашлан келшыдыме еҥым ойырен налмат ойырлымашке шукта. Эн ончычак – йӧратыде марлан лекмаш.

Пачер дене кылдалтше йодышат ешлан шаланашыже амал лийын кертеш. Олаште тиде йодыш поснак пӱсӧ.

Оксалан кӧра ойырлышо-влакат улыт. Пытартыш жапыште тиде амал утларак да утларак пӱсыш савырна. Поснак – самырык-влак коклаште.

Эреак вурседылмым, ӱчашымым чытен кертдеат, вате-марий-влак ойырлат. Тидым утларакше пӧръеҥ-влак чытен огыт керт да шерышт теммеке лектын каят.

Еш илышыш ача-ава-влак шӱшкылтмӧ годымат тудым арален кодаш нелырак.

Илышым тӱрлӧ семын ончымо да аклымат вате-марийым ойырлымашке шуктен кертеш.

Икманаш, амал чынжымак тӱрлӧ дечат тӱрлӧ.

Икте-весе деке йодмаш кугемын

Ойырлымаш нерген Калыклан психолого-педагогический полышым пуышо «Доверие» рӱдерын психологшо Светлана Левенштейн тыге палемдыш:

– Пытартыш жапыште тыгай статистикым кондат: мужыраҥмеке, 70-80 процент ешыже ойырла. Тыгай сӱрет кызыт уло тӱня мучко палдырна. Тидын амалжым тӱрлӧ семын умылтарат. Южышт илыш кужемме дене кылдат. Ончыч 40 ияш ӱдырамаш шоҥгылан шотлалтын гын, кызыт тыгай шонымаш вашталтын. 80 ий гыч 60 ий нарыжым шагал еҥ икте денак илен кертеш. Поснак – кызыт, кеч ончыч иленыт. Кызыт, ик велымже, пӧръеҥат, ӱдырамашат шкетын илен кертыт. Тыгак ончыч ойырлышо ӱдырамаш лияш намыс лийын, кызыт тыгай уке.

Мемнан деке ойырлымашке шушат, ойырлышо-влакат полышым йодын толыт. Утларакше нылле ийыш лишемше, нылле ийым изиш эрталтыше-влак вашлиялтыт. Пытартыш жапыште пӧръеҥ-шамычат толаш тӱҥалыныт. Но тыште ме каҥашым огыл пуэна, а лекше нелылыкым пырля каҥашена, тудым тӱрлӧ велым ончыкташ тыршена. Мутлан, ойырлаш гын, мо лиеш, ойырлаш огыл гын, илыш кузе савырна.

Пытартыш жапыште ойырлымын ик эн тӱҥ амалже – иктын йодмашыжым весыжын шуктен кертдымыже. Тышке оксам ситарыдымым, кӱлеш тӱткышым ойырыдымым да ятыр-ятыр молымат пурташ лиеш. Тидлан кӧра ӧпке лектеш, вара умылыдымаш тарвана, шыде погына, кид денат шуаш тӱҥал кертыт, да тыге еҥ-влак мучашлан йӧршеш ойырлат.

Пӧръеҥ-шамычын аракам чот йӱмыштлан кӧра шуко еш шалана. Ончыч ӱдырамаш-шамыч утларакше чытен иленыт гын, кызыт тыгайже шагалемыт.

Мом ышташ, мо дене полшаш лиеш?

Вате-марий ойырлымашке ынышт шу манын, иктаж-кушто иктаж-мом ышташ тыршат мо? Тыршат. Мутлан, суд марте шумеке, тушто шоналташ жапым эсогыл кум гана икте гыч кум тылзе марте пуэн кертыт. Но судья-влакын палемдымышт почеш, тиде йӧн шагалже годым полша.

Россий правительствыште ойырлымылан тӱлымӧ кугыжаныш пошлинын кугытшым кугемдышаш нерген ойлат. Но вес шонымашан-влакат улыт: тиде ойырлаш чарак огеш лий. Кызыт тудын кугытшо – 400 теҥге. Лу пачаш кугемдат гынат, вате але марий пелашыж дене ынеж иле гын, ойырлымылан тӱлаш тынар оксамат огеш чамане.

Светлана Генриховна теве мом ышташ темла:
– вате-марийлан икте-весе дене мутланаш тунемман. Иктаж-мо огеш келше гын, тидын нерген вигак каласыман. Уке гын ӧпке кужу жап погына, а вара ойырлымаш марте шуаш тора огыл.

Икте-весылан йӧраш, келшаш, вес семын каласаш гын, пелашлан сай лийже манын ышташ, тудын илышыжым куштылемдаш тыршыман. Тидым ужын, весыжат тыгак кояш тӱҥалеш.

Шке ача-ава сайынжак илен огытыл гын, примерлан вес, икте-весе дене моткочак келшен илыше, ешым налын, тудым ончен, тудын семынак илаш тыршаш лиеш.

Икте-весе дене жапым шукырак пырля эртарыме, тӱрлӧ пашам пырля ыштыме ешым пеҥгыдемдаш полша.

Но иктешлыме семын каласаш гын, вате-марийын ешым арален кодаш шкеныштын кумылышт гына лийшаш. Тудо уло, нуно пырля илынешт, икте-весыштым йӧратат гын, вашлиялтше нелылык-влакымат чытен лекташ да ешым арален кодаш лиеш.

Йӧратыза икте-весыдам!

Тиде иктешлымаш дене мыят тӱрыс келшем. Йӧратен ушненда гын, чыла илыш тӧрсырым ойырлыдеак чытен лекташ тыршыза. Илышыште вет тӱҥжӧ – йӧратымаш. Коклаштыда тыгай шижмаш уло гын, Юмылан тауштен, илышлан куанен илыза. Еҥ-влак вет утларакше йӧратымаш пыта, йомеш, шула але тудыжо лийынак огыл гын, йӧсланен илаш тӧчат-тӧчат да ойырлат. Сандене йӧратыза икте-весыдам! Тунам нелылыкшат нелылыкла чучаш огеш тӱҥал.

Л.Камалетдинова

Добавить комментарий