Ӱчашымаш талышна

Регеж чарналтыш… Йыр ончале
Вуйеҥым ӱжӧ калык дек:
«Эшмет, иктешлымаш деч ончыч
Мом калыклан тый каласет?» —

«Палет, Регеж, чынак, мый таче
Моткочак пиалан улам» —
«Пайрем маннет?» — «Уке, пайремым
Мый кечын эртарен кертам.

Моланжым кызытак палет тый:
Мый калык ончыко ӱжам
Кычал илемым коштмо годым
Уралеш кодшо йолташнам.

Токтар!..Токтар, тол тышке, лишке…
Ит шого ӧрын нимыняр…
Каласе, молан шкетын кодыч
Да мом тый умылшыч, Токтар?» —

«Кутыреда, марий родем-влак!
Пайрем ден саламлем тендам!
Адак пырля улмыланна мый
Йочала куанен кертам!

Ик ий вел ыжым уж тендам мый…
Нӧрепла чучо ош тӱня…
Марий улмем мондем ман лӱдын
Илальым йомшо турняла.

Йӧра, ешем пеленак лийын
Марла ойлаш, марла мураш…
А калык деч посна илалын
Лиеш тӱняште ялт йомаш!» —

«Сулий воктенже молан кодыч?
Тый шонышыч, ме йомына?» —
«Кол келгым кычалеш…Тыгайже,
Мый шонышым, Сулий гына…

Уэьмакле верымат айдеме
Карген да локтылын кертеш…
Пӱртӱсшак веле тушто сылне…
А илыш… Илыш йӧсӧ пеш:

Туштат уке марийлан эрык…
Чылан ужнешт мемнам кулеш…
Толна санденак тендан деке,
Да угыч шочмыла чучеш.

Мый эрыкым лач тыште шижым…
Моткоч сӧралын иледа!..
Мый товатлем — мемнан лиешыс
Тендан чеченле илемда!» —

«Токтар, тый кольыч, Юмын суртым
Оза-влак тыште чоҥынешт?
Марий еҥлан тыгай оралте
Кӱлеш уке, кузе шонет?» —

«Моткоч сай йодышым нӧлтальыч…
Кӱлеш вел огыл – чоҥыман!
Мыят вием шуталме семын
Полшаш тыланда тӱҥалам.

Ала, чынакак, Юмын суртшо
Мемнам ик мушкындыш уша,
Да ме кугу осал тӱняште,
Чынак, Онар гай лийына?

Посна-посна илен, уке гын,
Ме калыкла ялт йомына –
Темдалыт иктым-весым-кумшым,
Да шыҥала ме пытена» —

Пален лийза: пашаште але
Пайремыште пырля лиям…
Шӱмем, мокшем, чонем ден мые
Марий улам, марий кодам» —

«Чон почын, порын ойлыметлан
Пеш тау тыланет, Токтар.
Ешетым да кум ӱдыретым
Эрталже тӱкыде туткар».

Эшмет, ужатышат Токтарым,
Каласыш Регежлан шыпак:
«Тек мӧҥгыжӧ каяш ок вашке
Да мыйым вучыжо тыштак.

Ну, мо? Иктешлена, родем-влак?
Кузе илаш да мом чоҥаш?
Йодам йӱклалме дечын ончыч
Тендам вуй йырда шоналташ.

Уда шомакым кольым шаҥге
Мый тыште Юмын сурт нерген…
Муралыт шукыжо еҥ мурым…
Ала тушман алгаштарен?

Ида йомдаре те ӱшаным:
Ик еш гай лийза шке гына,-
Тыгайыш савырат марийым
Лач Юмын сурт да Юмына .

Ош Юмыланна чапле суртым
Ме чоҥена гын, мо уда?
А сайже тыландак лиеш – ыс,
Да иктыш калык чумырга» —

«Мемнан Ош Юмын ото уло.
Кумалына тудлан туштак.
Яра кид ден она кошт тушко,
Лиеш сийна, чонан пӧлак*» —

«А отыжым куш чыкеда те?
Пасушко моли савыраш?» —
Регеж вашештыш, шыргыжалын:
«Туштат лиеш-ыс кумалаш»

Мый тидым колын, шым ӱшане –
Чолак шоген воктенемак
Да мутланен вес вер гыч толшо
Ала-могай еҥ ден шыпак.

«Тидат Юмыланна шагал мо?
Шнуй сурт нерген те ойледа!
Молан тудлан ок келше ото?
Молан те тудым орледа?»

Мый тидым ужын-колын ӧрым:
Ожнак ваш ужмышудымаш
Ушан айдеме-влак коклаште
Ик мут гыч тӱҥалеш улмаш.-

«Мутлан, шолем, поран, вӱдшор жап…
Уремыш лекташат лӱдат!
А отыш кайыман – кумалтыш…
Мом ышташат тунам ӧрат.

Айста сырен она ӱчаше –
Шоналтена вуй йыр сайрак…
Мутлан, тек тошто семын кодшо…
Но отышко лекман садак!..

А жап пеш шыгыр – тӱрлӧ сомыл
Да йӧсӧ калыкым погаш…
А Юмын сурт воктен лиеш гын,
Кунам шонет, лиеш пураш.

Но тиде веле мо? Чон семын,
Пошкудыла да родыла,
Ойлен шинчаш сай йӧн лектеш-ыс –
Юметше чоныштак ила.

Ужмет шуэш гын пошкудетым,
Адак тый тушко ошкылат…
Тыгак чумыргена ик ешыш,
Да Юмынат огеш мондалт» —

«Уке, Регеж, кеч тые карге –
Кугезе койыш чоныштем:
Лиеш гынат, мый Юмын суртыш
Ом пуро, ок тошкал йолем.

Тунар поян улат гын тые,
Сурт-печым чоҥо йорлылан…
Лиеш саскаже утыр тамле!
Лиеш пайдаже калыклан!» —

«Кӧ Юмын сурт кӱлеш манеш гын,
Сайлаш йодам, — темла Регеж,
Да еҥ коклаште шыве-шыве
Шоктале, пуйто лай мардеж.

Кеч кид ыш нӧлт кожлала кӱшкӧ,
Тиддене шукыжо келша,
Да калыкнан ушан кок эрге,
Ваш ӧндалалтыт йолташла.

Пайрем ыш пыте, шуйныш веле,
Йоҥгалте шӱвыр-тӱмырат…
Но кас велеш кава пылаҥе
Да «йолт!» волгалте волгенч.
__________
*Пӧлак – Медведево марийла: пӧлек

Регеж-Горохов В.М. РЕГЕЖ КАРМАН: эпос. – Йошкар-Ола, 2012. c.52-57.

Добавить комментарий